Ndryshimi mes inspektimeve të "Kanuni"

1.781 bytes added ,  1 vit më parë
U kthye versioni 2045915 i bërë nga Βατο (diskutimet) po ben Wikipedia:I just don't like it, ta argumentova disa here, te solla referenca, te kerkova kontekstualizimin e Vickers. E kontekstualizove vete me Bardhoshin dhe prape mendon se "doke" ka peshe autentike specifike, nderkohe qe eshte konstrukt i kohes se partise.
v (U kthyen ndryshimet e Sejko (diskutimet) në versionin e fundit nga Βατο.)
Etiketa: Rollback
(U kthye versioni 2045915 i bërë nga Βατο (diskutimet) po ben Wikipedia:I just don't like it, ta argumentova disa here, te solla referenca, te kerkova kontekstualizimin e Vickers. E kontekstualizove vete me Bardhoshin dhe prape mendon se "doke" ka peshe autentike specifike, nderkohe qe eshte konstrukt i kohes se partise.)
Etiketa: Undo
'''Kanuni''', ose '''Kanûja''' në malësitë e Veriut,<ref name=":0">{{Cite book|title=Fjalor i Orientalizmave në Gjuhën Shqipe|last=Dizdari|first=Tahir|publisher=AIITC|year=2005|isbn=|location=2014|pages=491-492|authorlink=Tahir Dizdari}}</ref> (në [[shqip]]en e vjetër: '''Doke''', sh. '''Doket'''<ref name="Camaj1989">{{cite book|last1=Camaj|first1=Martin|translator=Leonard Fox|title=The Code of Lekë Dukagjini|publisher=Gjonlekaj Publishing Company|year=1989|isbn=9780962214103|place=New York|url=https://books.google.com/books?id=dZ-RAAAAMAAJ&q=doke+kanun&dq=doke+kanun&hl=it&sa=X&ved=0ahUKEwigkrL0v5vlAhWDPOwKHUuYAH0Q6AEIWTAF|pages=xiii-|chapter=Foreword}}</ref>) është [[Ligji|ligjja]] apo përmbledhje e ligjeve të pashkruara zakonore, të trashëguara në mënyrë gojore. E ushtruar qëmoti në [[Shqipëria|Shqipërinë]] e tanishme [[Gegëria|Veriore]], [[Kosova|Kosovë]], pjesë të [[Maqedonia e Veriut|Maqedonisë e Veriut]] e [[Mali i Zi|Malit të Zi]],<ref name=":3">{{Cite book|title=Rechtspluralismus in der Islamischen Welt: Gewohnheitsrecht zwischen Staat und Gesellschaft.|last=Reinkowski|first=Maurus|publisher=Walter de Gruyter|year=2005|isbn=9783110184556|location=|pages=121-142|url=https://freidok.uni-freiburg.de/fedora/objects/freidok:4368/datastreams/FILE1/content|volume=16|chapter=Gewohnheitsrecht im multinationalen Staat: Die Osmanen und der albanische Kanun}}</ref> Toskëri, Labëri e Çamëri, '''e drejta dokesore shqiptare'''<ref name=Bardhoshi>{{cite book|editor1=Aleksandar Boskovic|editor2=Chris Hann|last=Bardhoshi|first=Nebi|title=The Anthropological Field on the Margins of Europe, 1945-1991|chapter=The Ethnography of Law in a Dictatorial Situation|publisher=LIT Verlag Münster|url=https://books.google.com/books?id=gPTYAwAAQBAJ&pg|year=2013|isbn=978-3-643-90507-9|p=175}}</ref>dokësore mori emërtime të ndryshme në varësi të trevës etnografike:, i Maleve (i [[Lekë Dukagjini|Lekë Dukagjinit]]), i [[Dibra (kthjellim)|Dibrës]], [[Kurbini|Kurbinit]] ([[Skënderbeu|Skënderbeut]]), [[Benda|Bendës]], [[Luma|Lumës]], [[Çermenika|Çermenikës]], [[Labëria|Labërisë]] (Papa Zhulit, Idriz Sulit) dhe i [[Çamëria|Çamërisë]].
 
Botëkuptimi kanunor vijoi të ushtrohej ndër këto vise, si dhe në trevat e ish-[[Vilajeti i Kosovës|Vilajetit të Kosovës]] në [[Mbretëria Jugosllave|mbretërinë]] dhe [[Republika Federale e Jugosllavisë|republikën jugosllave]]. [[Republika Popullore e Shqipërisë|Shteti shqiptar]] në vitet e regjimit komunist i suprimoi me forcën e ligjit praktikat zakonore duke i mënjanuar si "zakone prapanike". Ushtrimi i normave kanunore u rikthye pas viteve '90 në viset shqiptare pas kolapsuan institucionet shtetërore;<ref name=":3" /> në Shqipëri ushtrimi i së drejtës zakonoredokësore u vërejt sidomos në çështjet e lidhura me të drejtën pronësore.<ref>{{Cite book|title=Albania: Family, Society and Culture in the 20th Century|last=Bardhoshi|first=Nebi|publisher=LIT Verlag Münster|year=2012|isbn=9783643501448|location=|pages=73|chapter=Property in Customary Law|volume=9}}</ref> [[Besa]] dhe [[nderi]] kanë një rëndësi kryesore në të gjithë kodin si gurthemeli i sjelljes personale dhe shoqërore.<ref name=":Cook"/><ref name="Gawrych115">{{harvnb|Gawrych|2006|p=115.}}</ref>
 
== Etimologjia ==
===Kanun===
Fjala ''Kanun'' është etimologjikisht e lidhur me fjalën greke "{{lang|el|κανών}}" ("canon"), që nënkupton rregull,<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dkanw%2Fn κανών], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> i ardhur në [[Gjuha shqipe|gjuhën shqipe]] përmes [[Gjuha osmane|osmanishtes]].<ref name=":0" /> Trajtë e cila duhet të jetë bërë e përmbarshme në periudhën osmane.<ref name=":022">{{Cite book|title=[[Ndihmesë për historinë e sundimit turk në Shqipëri : skicë historike|Ndihmesë për historinë e sundimit turk në Shqipëri v. I]]|last=Vlora|first=Eqrem bej|authorlink=Eqrem bej Vlora|last2=Von Godin|first2=Amelie|publisher=55|year=2010|origyear=1955-56|isbn=978-99943-56-83-6|location=Tiranë|pages=64-65|authorlink2=Marie Amelie von Godin}}</ref> Aq e përdorur ka qenë në rend bisedor saqë për kur diçka ishte e ligjshme thuhej "asht kanun",<ref name=":Martucci">{{Cite book|title=Palaver|last=Martucci|first=Donato|publisher=|year=2017|isbn=|location=|pages=73-106|volume=2|issn=2280-4250|chapter=Le consuetudini giuridiche albanesi tra oralità e scrittura}}</ref> dhe kur ishte e jashtëligjshme "kanuni nuk e ep". Ligjja zakonore quhej vetëm ''kanun''.<ref>{{Cite book|title=The Unwritten Law in Albania|last=Hasluck|first=Margaret|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=9781107586932|location=|pages=14-15}}</ref> [[Marie Amelie von Godin|Von Godin]] është e mendimit se ligjes zakonore ia dhanë [[Perandoria Osmane|Osmanët]] emrin ''kanun'' dhe se emri shqiptar ''Lek'' (ligji) nisi të kuptohej si emër i përveçëm që më pas iu mvesh hartuesit të pandehur të kohës së Skënderbeut, Lekë Dukagjinit.<ref name=":3" />
[[Marie Amelie von Godin|Von Godin]] është e mendimit se ligjes zakonore ia dhanë Osmanët emrin ''kanun'' dhe se emri shqiptar ''Lek'' (ligji) nisi të kuptohej si emër i përveçëm që më pas iu mvesh hartuesit të pandehur të kohës së Skënderbeut, Lekë Dukagjinit.<ref name=":3" />
 
=== Doke ===
Para përdorimit të fjalës ''Kanun'' përdorej fjala e vjetër ''Doke'',<ref name=VickersPettifer132>{{cite book|last=Vickers|first=Miranda|last2=Pettifer|first2=James|title=Albania: From anarchy to a Balkan identity|year=1997|location=Washington Square|publisher=New York University Press|url=https://books.google.com/books?id=mnTCPH_ZGW4C&pg|isbn=9781850652908|page=132|ref=harv}}</ref> e cila ka prejardhjen nga [[shqipja]] "dukem", "me u dukë", në kuptimin "për t'u shfaqur, për t'u sjellur".<ref>{{Harvnb|Martucci|2010|page=16.}}</ref> Shumësi ''Doket'' nënkupton "një përmbledhje i ligjeve që përcaktojnë se si njeriu të sillet me
të njohurit dhe të huajt", duke treguar natyrën arkaike të këtyre rregullave.<ref name="Camaj1989" />
 
=== Emërtime të tjera ===
Përpos emrit ''kanun'', janë përdorur fjalë tjera me prejardhje turke (usull, itifak, adet, sharte) apo në perifrazën shqipe ''udhë'' a ''rrugë''.<ref name=":3" /> Në jurisprudencën Në Toskëri quhej ''Kanuni i Adetit'', në Çamëri thjesht ''Adeti,''<ref name=":4" /> në Labëri ''Shartet e Idriz Sulit,''<ref>{{Cite book|title=Etnografia shqiptare|last=Dojaka|first=Abaz|publisher=Akademia e Shkencave e RPSH, Instituti i Historisë, Sektori i Etnografisë|year=1979|isbn=|location=Tiranë|pages=10|chapter=Zgjidhja e martesës në Shqipëri|volume=10}}</ref><ref>{{Cite book|title=I Kanun delle montagne albanesi: fonti, fondamenti e mutazioni del diritto tradizionale albanese|last=Martucci|first=Donato|publisher=Edizioni di Pagina|year=2010|isbn=9788874701223|location=|pages=20}}</ref> ndërsa në nënkrahinën e Bregut nënvarianti i të drejtës kanunore labe njihej si ''Venomet e Himarës.''<ref>{{Cite book|title=Krahina e Himarës në studimet albanologjike të prof. Dr. Jup Kastratit|last=Habazaj|first=Albert|publisher=|year=2015|isbn=|location=Vlorë|pages=|url=https://www.botasot.info/kultura/478304/krahina-e-himares-ne-studimet-albanologjike-te-prof-dr-jup-kastartit/}}</ref> Në Martanesh i thonë ''kanun'', ndërsa në Dibër, Kurbin, Bendë e Tamadhe i thonë ''zakon'', në Çermenikë e identifikojnë me Mustë Ballgjinin,<ref name=":Martucci" /> bajraktar i Çermenikës nga [[Gurakuq (Orenjë)|Gurakuqi]]<ref>{{Harvnb|Hasluck|2015|page=118.}}</ref> (''Kanuni i Mustë Ballgjinit'').<ref name=":Martucci" />
 
Sipas [[Eqrem Çabej|Çabejt]],<ref>{{Harvnb|Martucci|2010|page=16.}} Citim: Secondo Eqrem Çabej, oltre ai termini sopra elencati, veniva utilizzato anche un altro vecchio termine per indicare il diritto consuetudinario albanese, doke, che veniva da 'dukem', apparire, comportarsi. “Doket” (al plurale) significherebbe “raccolta di leggi che determinano come comportarsi con conoscenti e forestieri".</ref> [[Martin Camaj|Camajt]],<ref name="Camaj1989">{{cite book|last1=Camaj|first1=Martin|translator=Leonard Fox|title=The Code of Lekë Dukagjini|publisher=Gjonlekaj Publishing Company|year=1989|isbn=9780962214103|place=New York|url=https://books.google.com/books?id=dZ-RAAAAMAAJ&q=doke+kanun&dq=doke+kanun&hl=it&sa=X&ved=0ahUKEwigkrL0v5vlAhWDPOwKHUuYAH0Q6AEIWTAF|pages=xiii-|chapter=Foreword|quote=The old Albanian term, however, is ''doke'', derived from ''dukem'' 'appear, behave'. ''Doket'' (plural) means "a collection of laws which determine how one behaves with acquaintances and strangers."}}</ref><ref>{{Cite book|title=Memory and Nation Building: From Ancient Times to the Islamic State|last=Galaty|first=Michael L.|publisher=Rowman & Littlefield|year=2018|isbn=9780759122628|location=|pages=100}}</ref> dhe [[Michael Schmidt-Neke|Schmidt-Neke]], një term tjetër - mbase më i vjetri në shqipe<ref>{{Cite book|title=Der Kanun: das albanische Gewohnheitsrecht nach dem sogenannten Kanun des Lekë Dukagjini|last=Schmidt-Neke|first=Michael|publisher=Dukagjini|year=2003|isbn=9783942437332|location=Pejë|pages=xi|url=http://engstfeldfilm.de/download/Der%20Kanun.pdf|chapter=Einführung. Der Kanun der albanischen Berge: Hintergrund der nordalbanischen Lebensweise|quote=Ein weiterer, vielleicht der ältere Begriff für das Gewohnheitsrecht ist doke.|authorlink=Michael Schmidt-Neke}}</ref> - që shënjon të drejtën kanunore është fjala ''doke''.<ref name="VickersPettifer132">{{cite book|last=Vickers|first=Miranda|last2=Pettifer|first2=James|title=Albania: From anarchy to a Balkan identity|year=1997|location=Washington Square|publisher=New York University Press|url=https://books.google.com/books?id=mnTCPH_ZGW4C&pg|isbn=9781850652908|page=132|ref=harv}}</ref> Shumësi ''Doket'' nënkupton "një përmbledhje i ligjeve që përcaktojnë se si njeriu të sillet me të njohurit dhe të huajt", duke treguar natyrën arkaike të këtyre rregullave.<ref name="Camaj1989" /> Nën ndikimin e Çabejt dhe shqetësimeve të vazhdueshme për purizmin gjuhësor të viteve 1970-80, disa studjues kanë parapëlqyer të përdorin ''e drejtë dokësore''.<ref name="Bardhoshi">{{cite book|editor1=Aleksandar Boskovic|editor2=Chris Hann|last=Bardhoshi|first=Nebi|title=The Anthropological Field on the Margins of Europe, 1945-1991|chapter=The Ethnography of Law in a Dictatorial Situation|publisher=LIT Verlag Münster|url=https://books.google.com/books?id=gPTYAwAAQBAJ&pg|year=2013|isbn=978-3-643-90507-9|location=|pages=175|quote=Under the influence of linguist Eqrem Çabej and ongoing concerns for language purification (which reached a high point in the 1970s and 1980s), some scholars have preferred to use ''e drejtë dokësore''; such a choice also helps to deny the claims of Yugoslav scholars that the customary law found in Northern Albania originated from Tsar Dusan's Code of 1349 CE [...]}}</ref>
 
== Prejardhja ==
 
=== Komisioni i Maleve të Shkodrës ===
Në kuadër të [[Tanzimati|Tanzimatit]] dhe zbatimit të reformave, administrata osmane për t'u raportuar me normat zakonoredoket të cilat ishin bashkëushtruar lirisht me [[Kanunnametë]] dhe [[Sheriati|Sheriatin]], hapi një zyrë me emërtimin "Komisioni i Maleve të Shkodrës" (tr. ''Iskodra Xhibali Komisioni'') krijuar në vitet 1856-1858, me qendër në Shkodër dhe me pushtet administrativ e gjyqësor në krahinat.<ref>{{Cite book|title=Struktura e shoqërisë tradicionale shqiptare|last=Ulqini|first=Kahreman|publisher=Idromeno|year=2003|isbn=9789992784150|location=Shkodër|pages=93}}</ref> Komisioni mishëronte qëndrimet centralizuese të reformave perandorake dhe qasjen që do të kishte me të drejtën zakonore lokale<ref>{{Cite book|title=Albanian Law and Nation-Building in Northern Albania and Kosovo|last=Pritchard|first=Eleanor|publisher=|year=2014|isbn=|location=Oxford|pages=184}}</ref> në viset e [[Bajraku|bajrakut]] dhe mbështetej kryesisht te ''Kanuni i Maleve'' (tr. Kanun-i Xhibal) me ndonjë element administrativ osman. Më 1863 bylykbashi i [[Gruda (fis)|Grudës]] nëpërmjet një letre dërguar serxherdesë i kërkonte ''Kanunin e Xhibalit''. Letër që jep arsye për të besuar se bëhet fjalë për një kodifikim në osmanisht. Pjesë të këtij kanuni janë njëzet paragrafë të botuar në ''salnamenë'' e [[Vilajeti i Shkodrës|vilajetit të Shkodrës]] më 1894, të cilët u botuan të përkthyera në [[Gjuha italiane|italisht]] dhe [[Gjuha frënge|frëngjisht]].<ref>{{Cite book|title=Bajraku në organizimin e vjetër shoqëror|last=Ulqini|first=Kahreman|publisher=Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë: Instituti i Kulturës Popullore|year=1991|isbn=|location=Tiranë|pages=72-76}}</ref> Për administratën osmane elementet më të rëndësishme për marrëdhënien mes tyre dhe popullatës ishin: vrasja, gjakmarrja, pajtimet, paret e gjakut, mikpritja, plaçkitjet, hasmëritë mes fiseve.<ref name=":3" />
 
=== Vitet 1945-1990 ===
Kodifikimi që i bëri [[Shtjefën Gjeçovi|Gjeçovit]] variantit të kanunit që u emërtua "''i Lekë Dukagjinit''" çoi drejt përfytyrimit kolektiv të një kodi ligjor mesjetar të lidhur dhe madje të krijuar nga vetë fisniku arbëror<ref name=":2" /> të shek. XV sipas disa studjuesve.<ref>{{Cite book|title=The Crescent and the Eagle: Ottoman rule, Islam and the Albanians, 1874–1913|last=Gawrych|first=George|publisher=IB Tauris|year=2006|isbn=9781845112875|location=London|pages=30}}</ref> Gjeçovi vetë e titulloi ashtu, por po ashtu në shumë raste në tekst përdor ''Kanuni i Maleve''.<ref name=":2" /> Gabimisht mendohet se ky variant praktikimi i të drejtës kanunore ka qenë i vetmi, dhe autorësia vetëm besohet se është e fisnikut arbër.<ref>{{Cite book|title=The Case for Kosova: Passage to Independence|last=Di Lellio|first=Anna|publisher=Anthem Press|year=2006|isbn=978-0-85728-712-0|location=|pages=181}}</ref> [[Eqrem bej Vlora|Vlora]] mendon se mveshja është bërë krejt arbitrare, pa asnjë bazë historike.<ref>{{Harvnb|Vlora|2010|page=62.}}</ref> [[Zef Valentini|Valentini]] përcjell se termin ''Kanuni i Lekës'' nuk e ka hasur në asnjë burim përpara shek. XIX<ref>{{Cite book|title=Studime historike|last=|first=|publisher=Akademia e Shkencave e RPSH., Instituti i Historisë|year=1972|isbn=|location=Tiranë|pages=110|volume=9}}</ref> dhe mendohet të jetë (si dhe Zakoni i Kurbinit që quajt ''i Skënderbeut'') thjesht konstrukt letrar.<ref name=":Martucci" />
 
GjeçoviPas nisiautoriteteve osmane, t'i botontepari mbledhjet emblodhi tijmaterial dokësor pariishte tekprifti Nikollë Ashta, i cili i botoi ''[[Albania (revistë)|Albania]]'' e [[Faik Konica|Konicës]] më 1897-98.<ref dhename=":5">{{Harvnb|Der Kanun|2001|pages=iv, 212.}}</ref> Pas tij Lazër Mjedjapas1901,<ref>{{Harvnb|Der Kanun|2001|page=217.}}</ref> dhe Gjeçovi tek e përkohshmja ''[[Hylli i Dritës]]'' nga viti 1913 deri në vitin 1924, por botimi i plotë i kodifikimit të tij do të dilte pas vdekjes, më 1933.<ref name=Elsie>{{cite book|last=Elsie|first=Robert|translator=Abdurrahim Myftiu (1997)|title=History of Albanian Literature|year=1995|url=http":Cook" //www.elsie.de/pdf/B1997HistLetShqip.pdf}}</ref><ref name=":Cook5" />
 
=== Në Labëri ===
992

edits