Ndryshimi mes inspektimeve të "Evropa"

82 bytes added ,  12 vjet më parë
v
lidhje
v (roboti shtoj: nap:Europa)
v (lidhje)
</div></div>
 
'''Evropa''' ([[anglishtja|ang]]. ''Europe'', [[shqiptimi|lexo]]: ''Jurëp'') është një nga shtatë [[kontinent]]et tradicionale [[Politika|politike]], dhe një [[gjysëm-kontinent]] gadishullorë i kontinentit [[Gjeografia|gjeografik]] të [[Evroazia|Evroazisë]]. Evropa rrethohet në veri nga [[Oqeani i Ngrirë i Veriut]], në perëndim nga [[Oqeani Atlantik]], në jug nga [[Deti Mesdhe]], dhe në juglindje nga [[Kaukazi|Malet Kaukaz]], [[Deti i zi]] dhe ngushticat që e lidhin atë me Detin Mesdhe. Në lindje, Evropa kryesisht ndahet nga [[Azia]] nga [[ndarja ujore]] e [[Malet Urale|Maleve Urale]], [[Lumi Ural]], dhe [[Deti Kaspik]].<ref name="Encarta">{{cite web|last=Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2007|title="Europe"|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html|accessdate=2007-12-27}}</ref>
 
Evropa mbulon rreth 10,180,000&nbsp;kilometra katrorë (3,930,000 sq mi) ose 2% e sipërfaqes së Tokës dhe rreth 7.8% të sipërfaqes së ngurtë të Tokës . Ajo përbëhet nga një numër i madh i shteteve sovrane (ca. 50), numri i saktë i të cilave varet nga përcaktimi i kufijve të Evropës, si dhe përfshirja e shteteve gjysëm të njohura (p.sh.[[Kosova]]). Evropa ka pjesë të [[Rusia|Rusisë]], shtetit më të madh në Botë nga sipërfaqja dhe më të madhit në Evropë nga sipërfaqja dhe popullsia, si dhe [[Vatikani]]n, shtetin më të vogël nga secila pikëpamje. Evropa është kontinenti i tretë më i populluar pas [[Azia|Azisë]] dhe [[Afrika|Afrikës]] me një popullatë prej 731,000,000 ose rreth 11% e [[Popullsia e Botës|Popullsisë së Botës]]. Sipas projeksioneve të OKB-së, përqindja e Evropës do të bjerë në 7% më [[2050]], duke numëruar 653 milion banorë.<ref name="UNPP 2006">UNDP 2006</ref> Sidoqoftë, popullsia dhe kufijtë e Evropës nuk janë të qartë, për shkak se termi ''kontinent'' mund t'i referohet si aspektit [[gjeografia njerëzore|kulturor dhe politik]] ashtu edhe aspektit [[gjeografia fizike|fiziko-gjeografik]].
Termi "Evropë" ka përdorime të shumta. Kryesoret janë [[gjeografia|gjeografike]] dhe [[politika|politike]].
 
*Gjeografikisht, Evropa është siujdhesa më perëndimore e [[kontinent]]it të [[Evroazia|Evroazisë]]; limitet e saj janë të definuara qartë nga [[deti]] në Veri, Jug dhe Perëndim. [[Malet Urale]] zakonisht merren si kufiri lindor i Evropës, së bashku me [[Lumi Ural|Lumin Ural]], dhe [[Deti Kaspik|Detin Kaspik]]. Mund të konsiderohet që Evropa kufizohet në juglindje nga [[Kaukazi|Malet Kaukaze]], [[Deti i Zi]] dhe ngushticat ujore që e lidhin atë me Mesdheun.<ref name="Encarta">{{cite web|last=Microsoft® Encarta® Online Encyclopedia 2007|title="Europe"|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html|accessdate=2007-12-27}}</ref>
*Politikisht, Evropa përbëhet nga vendet e [[Bashkimi Evropian|Bashkimit Evropian]], por mund të ndodh që formalisht t'i referohet vendeve që janë anëtare të [[Këshilli i Evropës|Këshillit të Evropës]], i cili ka 47 anëtarë ku përfshihen edhe 27 shtetet e Bashkimit Evropian.<ref>{{cite web|url=http://www.coe.int/T/e/Com/about_coe/|title=About the Council of Europe|publisher=Council of Europe|accessdate=2008-06-09}}</ref>
*Përveç kësaj, njerëzit në [[Irlanda|Irlandë]], [[Britania e Madhe|Britaninë e Madhe]], [[Skandinavia|Skandinavi]] dhe në ishujt e [[Atlantiku Verior|Atlantikut Verior]] dhe [[Mediterani]]t, mund ti referohen [[Evropa Kontinentale|pjesës kontinentale]] thjesht si "Evropa" ose si "Kontinenti".<ref>{{cite web|url=http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn?s=europe|title=Europe - Noun|publisher=Princeton University|accessdate=2008-06-09}}</ref>
Në [[Mitologjia Greke|Mitologjinë antike greeke]], [[Europa (mitologji)|Europa]] ishte një princeshë [[Fonenika]] në të cilën [[Zeusi]] e rrëmbue pasi mori formën e një demi të bardhë. Ai e dërgoi atë në ishullin e [[Kreta|Kretës]] ku ajo lindi [[Monosi]]n, [[Radamantusi]]n dhe [[Sarpedoni]]n. Për [[Homeri]]n, Europa ([[Gjuha greke|Greqisht]]: Εὐρώπη ose Eurṓpē'') ishte një mbretëreshë mitologjike e [[Kreta|Kretës]], dhe jo një dezignacion gjeografik. Më vonë ''Europa'' u përdor për [[Gjeografia e Greqisë|Greqinë kontinentale]], dhe 500 Par.e.s. ky term përdorej edhe për pjesët më në veri.
 
Etimologjikisht, teoria dominuese sugjeron se termi ''Europë'' rrjedh nga [[GJuhajuha Greke|rrënjët greke]] dhe do të thotë: '''eur'''- gjërë dhe '''op'''- syri, pra ''Eurṓpē'' do të thotë "pamje e gjërë" (krahasoni me ''glauk'''ōp'''is'' (pamje e hirtë) [[Athina]] dhe ''bo'''ōp'''is'' (pamje demi) Hera). ''Gjërë'' ka qenë një [[epitet]] për vetë [[Toka|Tokën]] në [[Feja Proto-Indo-Evropiane|Fenë Proto-Indo-Evropiane]]. Një minoritet, sidoqoftë, sugjeron se në fakt fjala "Evropë" bazohet në një fjalë [[Semitik]]e si p.sh. fjala [[Gjuha Akade|Akade]] ''erebu'' që do të thotë "të biesh poshtë",<ref name="Etymonline: European">{{cite web| url=http://www.etymonline.com/index.php?term=European| title=Etymonline: European| accessdate=2006-09-10}}</ref> ose fjala Fonenikane '''ereb''' që do të thotë "mbrëmje; perëndim" dhe Arabe [[Magreb]], Hebreje ''ma'ariv''.
 
==Historia==
===Antikiteti Klasik===
 
[[Greqia Antike]] kishte impakt të thellë në civilizimin perëndomor. Kulturat [[demokracia|demokratike]] dhe [[individualizmi|individualizte]] Perëndimore janë shpesh të lidhura me Greqinë Antike.<ref name="natgeo 76">National Geographic, 76.</ref> Grekët zbuluan "[[polis]]in", ose [[shtet-qytetin]], që luajti një rol fundamental në konceptin e identitetit të tyre.<ref name="natgeo 82">National Geographic, 82.</ref> Këto ideale politike greke ishin ri-zbuluar në shek. XVIII nga filozofët dhe idealistët Evropianë. Greqia gjithashtu dha kontribute të mëdha kulturore: në [[filozofi]], [[Humanizmi|humanizëm]] dhe [[racionalizëm]] nga [[Aristoteli]], [[Sokrati]], dhe [[Plato]]; në [[historiografia|histori]] me [[Herodoti|Herodotusi]]n dhe [[ThucydidesiThukididi|Thucydidesin]]n; në letërsinë dramatike dhe narrative me poezitë e [[Homeri]]t;<ref name="natgeo 76"/> dhe në [[shkencë]] me [[PythagorasiPitagora|Pythagorasin]]n, [[Euklidi]]n, dhe [[ArchimedesiArkimedi|Archimedesin]]n.<ref>{{Harvard reference| first=Thomas Little | last=Heath| authorlink= T. L. Heath| title=A History of Greek Mathematics, Volume I| publisher=Dover publications| year=1981| isbn=0486240738}}</ref><ref>{{Harvard reference| first=Thomas Little| last=Heath| authorlink= T. L. Heath| title=A History of Greek Mathematics, Volume II| publisher=Dover publications| year=1981| isbn=0486240746}}</ref><ref>Pedersen, Olaf. ''Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction''. 2nd edition. Cambridge: Cambridge University Press, 1993. </ref>
 
[[Figura:Roman Empire map.svg|thumb|right|[[Perandoria Romake]] në shtrirjen e saj më të madhe]]
670

edits