Dallime mes rishikimeve të "Llapusha"

333 bytes added ,  11 vjet më parë
ska përmbledhje të redaktimeve
{{për përmirësim}}
{{shkronja}}
{{joref}}
 
 
== Gjeografia ==
'''Llapusha''' është një tërësi gjeografike dhe etnografike që përfshinë pjesën perëndimore të [[Kosovë]]s qendrore dhe ka shtrirje VJ. Në aspektin gjeografik krahina e Llapushës (Llapushnikut) bënë pjesë në makroregjonin kodrinoro - malor të [[Drenicë]]s. Lartësia mbidetare varion nga 400 - 1000 metra. Është trevë e rrethuar me male të ulëta 700 -1060 metra, rrafshnalta dhe kodrina, si dhe gryka të thella. Kjo trevë ka një pozitë shumë të mirë gjeografikegjeografikë pasi që gjendet në pjesën qendrore të Kosovës, përmes së cilës kalojnë rrugët kryesore që e lidhin Rrafshin e Dukagjinit dhe Fushën e Kosovës. Përmes Llapushës kalon magjistralja [[Prishtinë]] - [[Pejë]] (përkatësisht pjesa Llapushnik - Dollc). Në pjesën jugore të Llapushës kalon magjistralja [[Prishtinë]] - [[Prizren]] (përkatësisht pjesa Duhël - Suharekë).
 
Treva e Llapushës për nga aspektet gjeografike dhe fizionomia e terrenit ndahet në '''Llapushën Lindore''' dhe '''Llapushën Perëndimore'''.
 
Treva e Llapushës përfshin fshatra me rreth 100 mijmijë banorë që gravitojnë në komunën e [[Malishevë]]s, [[Therandë]]s, [[Klinë]]s, [[Rahoveci]]t, [[Drenasi]]t dhe [[Istogu]]t. Kjo trevë kufizohet me Podgurin e [[Pejë]]s ne veri, me [[Rrafshi i Dukagjinit|Dukagjinin]] në perëndim, me [[Anadrini]]n dhe Podgurin e [[Prizreni]]t në jug dhe [[Drenicë]]n në lindje.
 
== Shtrirja ==
Treva e Llapushës si tërësi gjeografikegjeografikë dhe etnografikeetnografikë ka kufij shumë të qartë malesh e lumenjsh që e dallojnë nga krahinat përreth. Megjithëkëtë rreth kufijve të trevës së Llapushës ka pasur dhe ka mendime të ndryshme nga shumë studiues te fushave te ndryshme. Ne kuptimin gjeografik [[Riza Çavolli]] në literaturën e Gjeografisë fizikefizikë, trevën e Llapushës (Prekorupës) e vendosë në regjionin paramalorpara malor të Rrafshit të Dukagjinit, ku kufirin verior të kësaj trevetrevë e përbënë lumi Klina, atë perëndimor një pjesë e Drinit të Bardhë - Vargmalet Kaznik-Zatriq- Shkozë (Millanovc). Kufirin jugor malet e BiraqesBiraqës dhe Qafa e DuhlesDuhlës dhe atë perëndimor vargmalet Carralevë-Drenicë (Berishë) dhe Kosmaq. Dr. R. Doqi trevën e Llapushës e vendosë në një territor shumë më të vogël që përfshinë kryesisht Rrafshnaltën e Llapushës në katërkëndëshin lumi Klina, Drini i Bardhë-malet Koznik-Zatriq-lumi Mirusha dhe mali Kosmaq. Z. Cana kufijtë e kësaj trevetrevë i jep në mënyrë shumë të përgjithësuar duke përmendur anën e majte të Drinit te Bardhë dhe malet Koznik-Zatriq-Shkoze (Millanovc). L. Rushiti kur përmend lëvizjen kaçake ndër të tjera përmend kufijtë e Llapushës që fillojnë në fshatin Suhogerll dhe kufiri verior i kësaj trevetrevë del Lumi Kujavq. Në përgjithësi shikuar në aspektet gjeografike si lartësia mbidetare, fizionomia e terrenit, klima, ujeratujërat, vegjetacioni, llojet e tokës, vendbanimet etj, si dhe etnografike të popullsisë se kësaj trevë, përfshirë edhe mendimin e popullsisë që identifikohen historikisht me ketëkëtë trevë kjo trevë përfshin një territor shumë më të gjerë. Treva e Llapushës në kuptim kufirin verior dhe veriperëndimor të kësaj trevetrevë me Podgurin e Pejës (Anamalin e Pejës) dhe Lugu i Drinit e formon Lumi Kujavqe, ose së paku malet e Kërrninës Stenjavec 671 m dhe Jashanicës, pastaj kufirin perëndimor me Lugun e Baranit dhe Dushkajën e formon Drini i Bardhë deri tek Guri i Zi prej nga ky kufij shkon vijës shkarëse të vargmaleve Kaznik-Zatriq-Shkozë (Millanovc) mbi Rahovec ne drejtimi VP-JL deri në vendbashkimin e lumenjve Toplluha dhe Suhareka mbi Suharekë, duke e ndarë këtë trevë nga treva e Anadrinit (Podrimes). Nga këtu kufirin jugor dhe juglindorë të Llapushës e bëjnë malet e Biraqës dhe të Carralevës deri në majën Bretanec 1044 m. Në këtë pjesë treva e Llapushës kufizohet me Podgurin e Prizrenit (Anamalin e Prizrenit). Kufirin juglindore dhe lindor e formojnë vargmalet Carraleve-Drenice (Berishe) dhe Kosmaq në drejtimi VP-JL dhe malet e ulëta Resnik e Kerrnicë (Stenjavec 671 m) e deri ne lumin Kujavq. E përcaktuar në këta kufij treva e Llapushës (Llapushnikut ose Prekorupes), përfshinë në vete tri tërësi kryesore : Llapushën Veriore mes lumit Kujavq, Drini i Bardhebardhë, lumi Klinë dhe malet Resnik-Stenjavec, Llapushën qendrore ose rrafshnaltën e Llapushës mes Lumit Klina, Drinit te Bardhë maleve Kaznik-Akavan-Gajark i Malishevës, Berishë-Kosmaq, si dhe Llapusha jugore (e njohur në popull edhe si Bajraku i Astrazubit) mes maleve Zatriq-Shkozë-Grab, Biraq, Carralevë -Berishë. Në aspektin e morfologjisë dhe fizionomisë së terrenit treva e Llapushës ndahet në Llapushën lindore dhe perëndimor.
 
== Relievi ==
 
=== Vargmalet Carralevë - Drenicë ===
Malet përfshijnë kryesisht zonat përreth trevës në jug te Llapushës dhe në lindje, kurse rrafshnaltat zënë pjesën qendrore të kësaj trevetrevë. Malet në trevën e Llapushës kryesisht përfshijnë sisteme të vargmaleve me drejtimin VP- JL dhe këto vargmale ndahen në tri tërësi që mbulojnë Llapushën Lindore dhe Llapushën Perëndimore. Ne Llapushën Lindore gjenden edhe vargmalet më të larta të kësaj trevetrevë të quajtura vargmalet Carraleve-Drenicë, ku në këtë tërësi malore dallohen malet e Luzhnicës me majën Bretanec 1042 m, malet e Duhlës dhe Bllacës me lartësi 940 m, malet e Javorit e Ngucatit me 1020 m, malet e Klqekës e Ladroviqit me majën më të lartë të Llapushës, Gradinë 1056 m, malet e Novosellës dhe Lladrovcit me 1010 m dhe malet e Tërpezës e Berishës me majën më të lartë në Berishë 1028 m. I gjithë ky sistem malor që fillon nga Gryka e Carralevës dhe formon rrafshnalta ne kurrizet malore me lartësi 700 -1000 m dhe zbret në Grykën e Llapushnikut, shtrihet rrëpishem në të dy anët duke krijuar vijën shkarese të luginës së lumit Mirusha në trevën e Llapushës dhe grykat e thella dhe vijën shkarëse të lumit Drenica në trevën e Drenicës jugore. Kjo tërësi malore bashkë me malet e Kasmaqit e formon kufirin natyror ndarës të trevës se Llapushës me trevën e Drenicës.
 
=== Malet Kamaq-Gjurgjicë ===
Po ne LlapushenLlapushën lindore ne pjesën verilindore te saj ne nga Gryka e Llapushnikut e deri ne gryken e lumit Klina ne Murg vazhdon tëresia e dyte malore e Maleve te Kosmaqit me majën Kosmaq 970 m, ne te cilën përfshihen malet e Negrovcit, Vuqakut e Gjergjices.
 
=== Vargmalet Kaznik-Zatriq-Shkozë ===
Ne Llapushën perëndimore dhe jugore gjendet sistemi i dyte i rëndësishëm malore i njohur si Vargmalet Kaznik-Zatriq-Shkoze me drejtimin VP-JL me lartësinë mesatare 700-1000 m. Kjo tërësi malore fillon nga Gryka e lumit Mirusha ne veri e perfundonpërfundon ne luginën e lumit Toplluha ne Reshtan te Therandës. Në këtë tërësi malore dallohen malet e Mrasorit e te Llapqevës me lartësi 790 m, Kaznikut e te Panorcit me majën Bajrak 1007 m, malet e Zatriqit (Razhdollit, Akavanit) me lartësinë me te madhe ne DelleDellë 1046 m, pastaj malet e Gurbardhit e Turjakës me lartëson ne Kike 9003 m deri ne BllateBllatë dhe Gryke te ZhdrllesZhdrllës. Nga Gryla e ZhdrellesZhdrellës vazhdon tërësia e madhe malore ne drejtim te JL e vargmaleve te Shkozës (ish Millanovcit), me malet e Ostrozubit e Rahovecit me lartësinë 870 m, malet e Shkozës me majën me te lartelartë Kryeguri me lartësi 900 m, malet e Ceri i Shkozës, PagarushesPagarushës dhe Doberdelanit me lartësinë me te madhe ne Gumnishte 840 m, si dhe nga qafa e PagarushesPagarushës e deri ne Reshtan malet e Grapit me lartësi 760 m. Ky sistem malore ne mënyrë te rrepishme lëshohet ne pjesën perëndimore dhe jugore duke krijuar vijën shkareseshkarëse te trevës se Llapushës me trevën e Anadrinise, kurse ne pjesën lindore këto tërësi malore lëshohen ne mënyrë te valëzuara ne veri dhe lindje ne luginën e lumit Mirusha dhe ne jug ne luginën e thelle te lumit te Breshancit. Poashtu kjo tërësi malore e formon kufirin natyror ndarës mes Llapushës dhe Anadrinisë (PodrimesPodrimës).
 
=== Vargmalet Gajrak-Gallushë-Biraq ===
Po ne Llapushën jugore paralel me vargmalet Kaznik-Zatriq-Shkoze dhe vargmalet Carraleve-Drenice shtrihen vargmalet e ulëta Gajarak-Gollushe me lartësi mesatare 600-800 m. Ky sistem malor fillon mbi qytezën e Malishevës ne VP dhe perfundonpërfundon ne Grykat e DragaqinesDragaqinës e Reqanit ne JL. Në këtë tërësi malore dallohen malet e Gajrakut me lartësinë me te madhe Gajrak 793 m, pastaj Gajraku i Malishevës me 742 m, Gajraku i KervaseriseKervasërisë, 720 m, Gajraku i BellanicesBellanicës 730 m, Gajraku i Gariqit 700 m. Me ne jug dallohet tërësia malore e GallushesGallushës me lartësinë me te madhe 793 m mbi fshatin Nishor, ku dallohen malet e Nishorit dhe Kastercit, Semetishtit dhe Sllapuzhanit. Kurse nga fshati Sllapuzhan deri ne grykat e lumit te Dragaqinës vazhdojnë kodrinat e BiraqesBiraqës me lartësi mbidetare me te madhe 658 m.
 
=== Vargmalet Gremnik - Gjurgjevik ===
Vargmalet Gremnik - Gjurgjevik kanë shtrirje VJ dhe janë male kryesisht te ulëta me majën me te lartelartë 720 m mbi fshatin Perqeve. Këto vargmale fillojnë nga lugina e thelle e lumit Klina ne veri dhe vazhdojnë drejt jugut deri ne luginën e thelle te lumit Mirusha. Në këtë tërësi malore dallohen për nga lartësia malet e SferrkesSferrkës e te PerqevesPerqevës, malet e Gremnikut, malet e Dollcit e te Gjurgjevikut.
 
=== Vargmalet Resnik - Kerrninë- Vuqak ===
Vargmalet Resnik-Kerrnine poashtu janë male te ulëta qe mbulojnë pjesën me veriore te Llapushës nga lumi Kujavq deri ne lumin Klina ne jug dhe shikuar ne aspektin e fizionomisë se relievit ato janë kryesisht terrene kodrinore, ku dallohen kodra Stannjevac 671 m, kodrat e Resnikut 620 m etj.
 
=== Relievi kodrinoro- fushor ===
Ne trevën e Llapushës relievi kodrinoro - fushor është shumeshumë me prezent dhe atë ne formeformë te pllajave te larta ose rrafshenaltaverrafshnaltave te thyera, kurse ai fushor paraqitet vetëm ne disa lugina te ngushta. Në këtë trevetrevë shikuar nga ky këndvështrim ne trevën e Llapushës dallohen si rajone me te rrafshtarrafshëta këto zona : Rrafshlarta e Llapushës, Lugina e Drinit te bardhebardhë dhe Lugina e Pagarushës.
 
=== Rrafshlarta e Llapushës dhe Lugina e Mirushës ===
Kjo rrafshenaltërrafshnaltë përfshin pjesën qendrore te Llapushës mes lumit Klina ne veri, maleve te Gremnikut ne perëndim, maleve Kaznik-Zatriq-Gajrak ne jug dhe maleve Carraleve-Berishe-Kosmaq ne lindje. Për nga fizionomia e terrenit është një rrafshnalte shumeshumë e veçante me lartësi mes 500-600 m qe ne përbërjen e vete ka lugina te cilat kryesisht kanekanë drejtim L-P qe lëshohen poshtë duke formuar rrafshet e vogla aluviale te lumit Mirusha. Në këtë zonë janë te vendosura mbi 60 % e vendbanimeve te Llapushës dhe nepernëpër te kalon magjistralja Peje-Prishtine si dhe rruga tjetre e rëndësishme Kijeve-Malisheve-Duhel qe lidhe shumicën e fshatrave te Llapushës. Në këtë zonë nihen tri tërësi kryesore : mali i madh ne perendimperëndim, Dubrava ne lindje dhe lugina e Mirushës ne jug.
 
=== Lugina e Drinit te bardhebardhë ===
Zona me e ulet dhe me fushore e trevës se Llapushës me lartësi mbidetare 350-450 m, është pjesa perëndimore e kësaj trevetrevë përgjatë lumit Drini i bardhebardhë qe njëkohësisht është e përbërë me shtresa aluviale dhe me e përshtatshmja për bujqësi dhe vijës shkareseshkarëse te vargmaleve te Gjurgjevikut e Gremnikut. Kjo lugine ka drejti VJ dhe fillon nga venderdhja e lumit Kujavq ne lumin Drini i bardhebardhë ne veri dhe perfundonpërfundon ne venderdhjenvenderdhjën e lumit Mirusha ne jug. Kryesisht ne popull nihet si fusha e Dresnikut dhe e Gremnikut.
 
=== Lugina e Pagarushës ===
Lugina e PagarushesPagarushës është një lugine qe ne veri ka formën e rrafshnaltesrrafshnaltës ne veri me lartësi deri 650m dhe pastaj ne jug shkon duke u thelluar dhe formon gryken e Semetishtit ku lartësia zbret deri ne 400 m. Kjo lugine gjendet mes maleve vargmaleve Zatriq -Shkoze-Grab ne perëndim dhe jugperëndim dhe maleve Gajrak dhe Gollushe ne verilindje dhe juglindje. Përmes kësaj lugine kalon lumi PagarushesPagarushës qe pastaj merr emrin lumi i Breshancit. Kjo lugine është mjaft e thate dhe vetëm ne ojesen jugore është zone me e butebutë dhe aluviale.
 
== Hidrografia ==
 
Treva e Llapushës është e pasur me lumenjtë dhe përrenj. Rreth saj dhe nepernëpër te kalojnë disa lumenj mjaftë te rëndësishëm te Kosovës si Drini i bardhebardhë ne perëndim qe e përshkon kufirin e Llapushës nga venderdhja e lumit Kujavq ne veri e deri te venderdhja e lumit Mirusha ne jug. Pastaj lumi Klina ne veri nga fshati Murge e deri tek venderdhja e këtij lumi ne Drinin e bardhebardhë tek qyteza e Klinës. Lumi Kujavaq qe vjnevjen nga bjeshketbjeshkët e SuhogerllesSuhogerllës dhe kalon duje e formuar kufirin verior te Llapushës përgjatë fshatit Kerrnine deri ne venderdhjenvenderdhjën ne Drinin e bardhebardhë. Lumi Mirusha si lumi me i rëndësishëm i kësaj trevetrevë qe përshkon përmes këtë trevë nga malet e Bllacës e deri ne venderdhjenvenderdhjën ne Dri te bardhebardhë tek Guri i zi pranë VolljakesVolljakës. Lumi i Breshancit qe i mbledh perrejtepërrejte luginës se PagarsushesPagarsushës deri ne vendebashkimin me lumin e Suharekes Suharekës për te formuar lumin Toplluha ne afërsi te Reshtanit. Megjithëse kjo trevetrevë është e pasur edhe me përrenjve shumica e përrenjve sidomos gjategjatë verës kanekanë perurjeprurje shumeshumë te vogla ose edhe thahen, kështu qe pjesa me e madhe e fushave te kësaj trevetrevë nuk mund te ujiten tokat. Fushat qe mund te ujiten janë kryesisht fusha e Gremnikut dhe fusha aluviale nga Banja deri ne Bubel, përgjatë lumit Mirusha.
 
== Klima ==
Klima e trevës se Llapushës është kryesisht klime subkontinentale. Megjithatë kjo trevetrevë duke qeneqenë e hapur peremspërmes luginave lumore dhe rrafsheve dhe duke qeneqenë pjese e bazenitbasenit te Dukagjinit, për disa nuanca ka klime me te butebutë se krahinat ne lindje. Krejt kjo falefalë Drinit te bardhebardhë qe sjell nuanca te klimës mesdhetare. Sasia e reshjeve kryesisht nuk dallonedallon shumeshumë nga sasia e reshjeve mesatare te Rrafshit te Dukagjinit, megjithëse për disa nuanca mund te jenejenë me te pakta. Shkëlqimi i diellit ne këtë trevetrevë duhet te jetejetë shumeshumë me i gjategjatë ne kohekohë se sa ne viset me te ulëta te Dukagjinit dhe Drenicës dhe falefalë kësaj kjo trevetrevë dallohet për sasinsasinë me te vogël te mjegullave qe bien atje.
 
== Demografia dhe Vendbanimet ==
 
Treva e Llapushës është një rajon mjaft i populluar me përafërsisht 115 banore ne 1 km². Kjo trevetrevë ne vete përfshin komplet vendbanimet e komunës se Malishevës gjithsejtë 43 fshatra, pastaj vendbanimet e pjesës lindore te komunës se Klinës, vendbanimet veriperëndimore te komunës se Rahovecit, vendbanimet veriore te Komunës se SuharekesSuharekës dhe disa vendbanime perëndimore te Komunës se Drenasit, Istogut dhe Lipjanit. Qendra kryesore gravituese e kësaj trevë është qyteza e Malishevës, por për pjese veriore dhe perëndimore te kësaj trevë është edhe qyteza e Klinës, pastaj Rahoveci dhe Suhareka.
 
Pjesa kryesore e vendbanimeve te trevës se Llapushës kryesisht vendbanimet Malishevës, Rahovecit dhe SuharekesSuharekës gravitojnë ne qendrën regjionale te Prizrenit, kurse vendbanimet e Klinës ne atë tee Pejës dhe disa vendbanime te Drenasit dhe Lipjanit ne qendrën regjionale te Prishtinës. Në këtë trevë janë te dalluara kryesisht dy lloje vendbanimesh te tiput te grumbulluar dhe shpërndare te cilat për nga fizionomia e terrenit kanekanë veqorit e tyre dhe dallohen ato te Llapushës perëndimore nga ato te Llapushës lindore. Kryesisht ne Llapushën perëndimore si zone me krastike dhe me malore me zona fushore te pakta dominojnë vendbanimet e tipit te grumbulluar, kurse ne Llapushën lindore dhe veriore kryesisht ato te tipttipit te shpërndare.
Vendbanimet e Llapushës janë :
 
Vendbanimet e Llapushës te komunës se Malishevës janë gjithsejtë 44 :
Gollubovci, Pllaqica, Mleqani, Balinca, Llazica, Vermica, Shkarashniku, Drenovci, Kijeva, Bubaveci, Burimi(Stapanica), Lumnishta (Lubizhda), Damaneku, Bubli, Panorci, Llapqeva, Garaqeva, Qypeva e Damanekut, Turjaka, Gurbardhi (Carravrana), Burimi (Joviqi), Mirusha, Malisheva, Carralluka, Terpeza, Lladrovci, Berisha, Fshati i ri, Seniku, Bardhi (Lladroviqi), Ngucati, Temeqina, Bellanica, Banja, Gajraku, Kervaseria, Goriqi, Pagarusha, Janqisti, Shkoza (Millanoviqi), Maxharra, Astrazubi (Ostrozubi), Dragobili dhe Maralia.
 
Vendbanimet e Llapushes qe i takojnetakojnë komuneskomunës se KlinesKlinës janejanë gjithesejtgjithsëjt 26 fshatra :
Sferrka e gashit, Perqeva, Gllareva, Rigjeva, Zabergja, Qabiqi, Doberdoli, Shtarica, Ceraviku, Ujmiri, Gjurgjeviku i madh, Qypeva e poshtme, Qypeva e sipermeSipërme, Volljaka, Gremniku, Dollci, Dresniku, Pograxha, Resniku, Jashanica poshtme, Jashanica e Epërme, Grabovci, Binxha, Siqeva, Jellovci dhe Kerrnica.
 
vendbanimet
 
Vendbanimet e Llapushës te komunës se Suharekës janë gjithsejtë 11 fshatra :
Javori, Luzhnica, Bllaca, Duhela, Sllapuzhani, Nishori, Kasterci, Breshanci, Semetishti, Peqani dhe Ilironi (Doberdelani).
 
Vendbanimet e Llapushës te komunës se Rahovecit janë gjithsejtë 8 fshatra :
Mrasori, Guri i Kuq (Petkoviqi), Kazniku, Potoku, Pastaseli, Senovci, Drenovci dhe Zatriqi.
 
Vendbanimet e Llapushës qe i takojnë Komunës se Drenasit janë gjithsejtë 4 fshatra :
Arllati, Gjergjica, Negrovci, Vuqaku dhe Llapushniku. Tani me këto fshatra nihen si fshatrat te trevës se Drenicës (nuk numrohennumërohen).
 
Poashtu edhe fshatrat e komunës se Istogut deri ne lumin Kujavq si : Shalinovci, Polani, Osojani, Tuqepi, Banja, shtupeli, Bellqa dhe Kerrnina, dikur janë njohur si pjese e trevestrevës se LlapushesLlapushës, por tani me shumeshumë pak njerëz i njohin si pjese te kësaj treve,trevë (pra nuk numërohen).
 
Ne baze te kësaj renditje del se treva e Llapushës i ka 89 fshatra te cilat edhe sot e kesja diteditë nihen si trevetrevë e Llapushës me rreth 100 mije banore.
{{KO-gjeo-cung}}
 
{{KO-gjeo-cung}}
Ne baze te kësaj renditje del se treva e Llapushës i ka 89 fshatra te cilat edhe sot e kesja dite nihen si treve e Llapushës me rreth 100 mije banore.
 
SHKOZA
 
[[Kategori:Gjeografia e Kosovës]]
10.357

edits