Gjithësia

tërësia e planetëve, yjet, galaktikat, hapësira inter-galaktike, ose të gjitha materiet ose të gjitha energjitë
(Përcjellë nga Universi)

Gjithësia apo universi është gjithçka e kohës dhe hapësirës dhe përmbajtes së saj.[8][9][10][11] Gjithësia përshinë planetët, yjet, galaktikat, përmbajtjen e hapësirës ndërmjet galaktikave, grimca më e vogël bërthamore, dhe gjithë materia dhe energjia. Gjithësia e vëzhgueshme (dukshme) është rreth 28 billion parsec (91 billion light-year) në diametër në kohën e tanishme.[2] Madhësia e gjithë universit nuk dihet dhe mund të jetë e pafund.[12] Vëzhgimet dhe zhvillimi i teorive fizike kanë çuar në konkluzione në lidhje me përbërjen dhe evoluimin e Universit.

Gjithësia
NASA-HS201427a-HubbleUltraDeepField2014-20140603.jpg
Imazhi nga Hubble Ultra-Deep Field tregon disa prej galaktikave më të largëta të dukshme me teknologjinë e sotme, secili i përbërë nga miliarda yje. Diametri këndor i imazhit është përafërsisht i barabartë me një të dhjetën e një hëne të plotë, kur shihet nga Toka, ose një trembëdhjetë-milionta e sipërfaqes totale të qiellit
Mosha 13.799 ± 0.021 billion years [1]
Diametri Ndoshta i pafund; të paktën 91 billion light-year (28×10^9 pc) [2]
Masa (materia e zakonshme) Të paktën 1053 kg [3]
Dendësia mesatare 4.5 x 10−31 g/cm3 [4]
Temperatura mesatare 2.72548 K [5]
Përmbajtja kryesore Ordinary (baryonic) matter (4.9%)
Dark matter (26.8%)
Dark energy (68.3%)[6]
Forma E sheshtë me vetëm 0.4% mundësi gabimi[7]

Përkufizimi

Gjithësia është përcaktuar zakonisht si gjithçka që ekziston, gjithçka që ka ekzistuar, dhe gjithçka që do të ekzistojë.[13][14][15] Sipas të kuptuarit tonë të tanishëm, Gjithësia përbëhet nga tre përbërësve: hapësirë-koha, format e energjisë (duke përfshirë rrezatimin elektromagnetik dhe materien), dhe ligjet fizike që i lidh ato. Gjithësia gjithashtu përfshin gjithçka të jetës, gjithçka të historisë, dhe disa filozofë dhe matematikanë madje sugjerojnë se ajo përfshinë idetë siç janë matematika dhe logjika.[16][17][18]

Kronologjia dhe Big Bang-u

 Artikulli kryesor: Big Bang.

Modeli aktual për evolucionin e universit është teoria e Big Bengut [19][20]. Modeli i Big Bang thotë se gjendja më e hershme e universit ishte jashtëzakonisht e nxehtë dhe e dendur dhe se më pas u zgjerua.

Prejardhja e Universit

Rreth 15.000 milionë vjet më parë, sipas llogaritjeve të astronomëve, ndodhi një shpërthim i madh. Shpërtheu një masë me dendësi të madhe, ku atomet ishin nën shtypje të lartë. Kjo u quajt Big Beng ose shpërthimi i parë më i madh. Energjia e liruar e shpërndau këtë lëndë në të gjitha drejtimet, me shpejtësi të përafërt me atë të dritës. Me kalimin e kohës, ashtu siç u larguan nga qendra e shpërthimit edhe shpejtësia u zvogëlua, masat e kësaj lënde ngelën në afërsi dhe kështu u formuan Galaktikat.[21]


Referimet

  1. ^ Lua error in Moduli:Citation/CS1 at line 2569: attempt to call global 'set_error' (a nil value).
  2. ^ a b Lua error in Moduli:Citation/CS1 at line 2569: attempt to call global 'set_error' (a nil value).
  3. ^ Lua error in Moduli:Citation/CS1 at line 2569: attempt to call global 'set_error' (a nil value).
  4. ^ Lua error in Moduli:Citation/CS1 at line 2569: attempt to call global 'set_error' (a nil value).
  5. ^ Lua error in Moduli:Citation/CS1 at line 2569: attempt to call global 'set_error' (a nil value).
  6. ^ Lua error in Moduli:Citation/CS1 at line 2569: attempt to call global 'set_error' (a nil value).
  7. ^ Lua error in Moduli:Citation/CS1 at line 2569: attempt to call global 'set_error' (a nil value).
  8. ^ Lua error in Moduli:Citation/CS1 at line 2569: attempt to call global 'set_error' (a nil value).
  9. ^ Lua error in Moduli:Citation/CS1 at line 2569: attempt to call global 'set_error' (a nil value).
  10. ^ Lua error in Moduli:Citation/CS1 at line 2569: attempt to call global 'set_error' (a nil value).
  11. ^ Lua error in Moduli:Citation/CS1 at line 2569: attempt to call global 'set_error' (a nil value).
  12. ^ Lua error in Moduli:Citation/CS1 at line 2569: attempt to call global 'set_error' (a nil value).
  13. ^ Lua error in Moduli:Citation/CS1 at line 2569: attempt to call global 'set_error' (a nil value).
  14. ^ Lua error in Moduli:Citation/CS1 at line 2569: attempt to call global 'set_error' (a nil value).
  15. ^ Lua error in Moduli:Citation/CS1 at line 2569: attempt to call global 'set_error' (a nil value).
  16. ^ Lua error in Moduli:Citation/CS1 at line 2569: attempt to call global 'set_error' (a nil value). a short version of which is available at Shut up and calculate. (in reference to David Mermin's famous quote "shut up and calculate" [1] Arkivuar 15 maj 2016 tek Portuguese Web Archive
  17. ^ Lua error in Moduli:Citation/CS1 at line 2569: attempt to call global 'set_error' (a nil value).
  18. ^ Lua error in Moduli:Citation/CS1 at line 2569: attempt to call global 'set_error' (a nil value).
  19. ^ Lua error in Moduli:Citation/CS1 at line 2569: attempt to call global 'set_error' (a nil value).
  20. ^ Lua error in Moduli:Citation/CS1 at line 2569: attempt to call global 'set_error' (a nil value).
  21. ^ Lua error in Moduli:Citation/CS1 at line 2569: attempt to call global 'set_error' (a nil value).