Hape menynë kryesore
Disambig.svg k artikull merret me gjuhën e shkruar në Ballkan Greqishtja e lashtë, gjuhën zyrtare në Greqi shiko artikullin Gjuha greke
Fillimi Odisesë (nga Homeri)

Greqishtja e lashtë është gjuhë e shkruar Indo-Evropiane me rrënjë në gjuhën që flisnin greqishtfolësit dhe ka histori të dokumentuar prej 3400 vitesh. Shkrimi dhe gramatika e greqishtes së lashtë është zhvilluar vazhdimisht dhe disa pika të theksuara të këtij zhvillimi nga gjuhëtarët e shkolluar janë klasifikuar dhe për qëllime studimore edhe janë emërtuar. Këto emërtime zakonisht janë bërë duke i shtuar emrit të greqishtes si mbiemra emrat e fisit, dijetarëve, hapësirave, etj. që kanë marrë fronin e zhvillimit të gjuhës apo sundimit në hapësirën e Ballkanit perëndimorë. Kështu që studiuesit, me Greqishten e lashtë kuptojnë gjuhën apo variantet e saj të shkruara, si gjuhë e qytetërimit të atëhershëm të popullit të Ballkanit perëndimorë në trojet e Greqisë së sotshme dhe më gjerë. Po ashtu një variant gjithëpërfshirës i greqishtes së lashtë ishte edhe gjuhë e dytë në një pjesë të madhe të Perandorisë Romake dhe është gjuhë zyrtare e disa kishave të sotshme ortodokse. Kjo gjuhë studiohet në shkolla e universitete në mbarë botën që nga koha e Rilindjes.

Edhe greqishtja e lashtë sikurse latinishtja hynë në grupin e gjuhëve të vdekura. Atë e gjejmë në drejtime të ndryshme shkencore ekzakte dhe shoqërore.

Fillet e shkrimit në BallkanRedakto

Edhe në Ballkan sikurse në anë tjera të planetit kur është fjala për fillet e gjuhëve të shkruara ato kërkohen në shenja të krijuara dhe të vizatuara, të gdhendura etj. nga pjesëtarë që jetonin në ato troje ku më vonë flitet për gjuhë të shkruar. Këtë histori e kanë po thuaj se gjitha gjuhët e folura, folësit e të cilave kanë arritur të krijojnë marrëveshje për interpretimin pakë a shumë të njëjtë të shenjave. Një gjuhë e tillë, që me kalimin e kohës në botë u bë e njohur nën emrin greqishtja e lashtë ishte edhe gjuha e cila për një kohë të gjatë ishte gjuhë e shkruar e Ballkanit perëndimor dhe në kohën më të re u shpallë si gjuhë e vdekur.

Nga pellazgjishtja e folur në greqi shte të shkruarRedakto

ARVANITIKA PASARDHESE E GREQISHTES ANTIKE

Një italian, i mirë-formuar në shkollat e larta, është në gjendje ta kuptojë një tekst në latinishten e vjetër. Po një grek?. Grekët e vjetër dhe Ilirët rrjedhin nga i njëjti popull, ai Pellazgjik, i cili i takon kulturës Seltike Hofshtat. Një grek i shkolluar mundet ta lexojë një tekst të vjetër grek me greqishten e re?. E një shqiptar, duke mos e njohur greqishten e vjetër, por vetëm me gegërishte a mundet të lexojë një tekst të vjetër Dorik? Pyetja mund të shtrohet madje krejt ndryshe: A ka në të vërtetë ndonjë gjuhë në Ballkan, që e ndihmon një njeri i cili kurrë nuk ka mësuar greqishten e vjetër, të kuptojë tekstet e vjetra greke? Kjo është një pyetje që më ka munduar shumë: Le ta provojmë te lexojmë poetët e vjetër grekë me gjuhën shqipe, dialektin Geg. Edhe pse kanë kaluar mbi 3 mijë vite, ka fragmente të Iliadës, apo veprave të tjera të lashtësisë greke, që mund të lexohen me ndihmën e dialektit GEG te gjuhës shqipe. Rastësi?! Mendoj se jo.


ΜΗΝΙΝ ΑΕΙΔΕ ΘΕΑ ΠΗΛΙΑΔΕΩ ΑΧΙΛΛΗΟΣ, 

Ménin aéith thea péliatheo ahillios (Greqishtja e vjetër)

Mënin e ajtht thuja (këndoja) Pelidit për Akilin, (Shqip-Dialekti Geg)

ΟΥΛΟΜΕΝΗΝ Ή ΜΥΡΙΑ ΑΧΑΙΟΙΣ ΑΛΓΕ 'ΕΘΗΚΕ, 

Oulomenen’i mypia ahaiois alge’ethike,

(Ou)men(dj)en ma mpin aj(Enjt)me aq ethe,

ΠΟΛΛΑΣ Δ 'ΙΦΘΙΜΟΥΣ ΨΥΧΑΣ ΑΙΔΙ ΠΡΟΙΑΨΕΝ ΗΡΩΩΝ, 

Palas difthimos psyhas aidi proiapsen iroon

Palas dif-trimat shpirtra hadit zbrapjes (I)ranë

ΑΥΤΟΥΣ ΔΕ ΕΛΩΡΙΑ ΤΕΥΧΕ ΚΥΝΕΣΙΝ ΟΙΩΝΟΙΣΙ ΤΕ ΠΑΣΙ. 

aytois the eloria teyhe kinesin oionoisi te pasi

Ato heronj tejne(Që) kinesin (Ishin) ujosur(krirë) më pas.

ΔΙΟΣ ΔΕ ΕΤΕΛΕΙΕΤΟ ΒΟΥΛΗ. 

thios the eteleieto boini

dhera dhe eter i lehtë bërë

ΕΞ ΟΥ ΔΗ ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΔΙΑΣΤΗΤΗΝ ΕΡΙΣΑΝΤΕ 

Eksoj thi ta prota thiasteten erisante

Eksoj (E ksisoj) thi (Thënia) e Prota (fatit) ëdhtë thënë.

ΑΤΡΕΙΔΗΣ ΤΕ ΑΝΑΞ ΑΝΔΡΩΝ ΚΑΙ ΔΙΟΣ ΑΧΙΛΛΕΥΣ. 

Atreithes te anaksanthron kai dios ahilleis

Arteus mbretnë fron qaj të (dios-te diturin) zotërinë akil

Përkthimi ne gjuhën e sotme shqipe :

Mërinë e hidhur këndoni për Pelidin Akil,

Mendja mpihet me aq (Dhembje) ethe,

Se palas trimat e mëdhenj Hadit ranë

Ata heronj u shkrinë, dhera dhe ajër u bënë

E kësisoj nga forca e fatit qe thënë,

Arteu mbreti në fron-zotin Akil të qajë.




Simonide

ΕΣΤΙ ΤΙΣ ΛΟΓΟΣ

(esti tis logos)

Është tis në log

ΤΑΝ ΑΡΕΤΑΝ ΝΑΙΕΙΝ. 

Tan aretan naiens

Të gjithë heshtur (Nejn) rrinë,

ΔΥΣΑΜΒΑΤΟΙΣ ΕΠΙ ΠΕΤΡΑΙΣ. 

Thysambatis epi petrais

I thyer (epi) përmbi peta (Gurë)

ΑΓΝΑΝ ΔΕ ΜΙΝ ΘΕΑΝ 

Agna the min thean

Ankthit nuk mund ta thonin

ΧΩΡΟΝ ΑΓΝΟΝ ΑΜΦΕΠΕΙΝ. 

Ksoron ag-gnon amfepein

Ksisoj të aguarit amfepsen,

ΟΥΔΕ ΠΑΝΤΩΝ ΒΛΕΦΑΡΟΙΣ 

oyde panton blefarois

ΘΝΑΤΩΝ ΕΣΟΠΤΟΣ, 

Thnaton esoptos

Ω ΜΗ ΔΑΚΕΘΥΜΟΣ ΙΔΡΩΣ 
o mè dakethimos idros,


ΕΝΔΟΘΕΝ ΜΟΛΗ

endothen mole (të thënat moleqin-përcëllojnë)

ΙΚΗ Τ 'ΕΣ ΑΚΡΟΝ ΑΝΔΡΕΙΑΣ. 

ike t’est akron andrejas

rrugët(ikjet) e akteve të mëdha.

Ka vetëm një thënie në log,

Teksa të gjithë në heshtje të dëgjojnë,

Të ulur në shkallët prej guri,

Ankthin askush nuk mund ta thotë,

Kësisoj agimi (Zgjimi I mendimit) është mbretëror,

Mbi tokët e bekuar, Për të gjithë të vdekshmit,

Që nuk mund ta kenë,

Me përjashtim të atyre,

Që njohin të thënat(vërtetat) që djegin,

Për rrugët e akteve të mëdha



Solon

Eunomia 
TAΥTA ΔIΔAΞAI ΘΥMOΣ AΘHNAIOΥΣ ME KEΛEΥEI, 

tayta didaksai dhymos athenaiojs me keleyei

Këto gjëra të thëna athinjotë të lindur,

ΩΣ KAKA ΠΛEIΣTA ΠOΛEI ΔΥΣNOMIH ΠAΡEXEI, 

Os kaka pleista polei disnomié papehei

ose i kanë pëlqyer boll qenies time prap-seprap,

EΥNOMIH AE EΥKOΣMA KAI AΡTIA ΠANTA AΠOΦAINEI 
eynomié ae eykosma kai artia panta apophiaine

Emëro aq veçanti që ka arti shumë të Pohime të qena

KAI T `AMA TOIΣ` AΔIKOIΣ `AMΦITIΘHΣI ΠEΔAΣ '

kai t’ama tois adikois’amphitithési pedas

Qan (ama tënde) shpirti yt apothezën gaton,

TΡAXEA ΛEIAINEI, ΠAΥEI KOΡON, ΥBΡIN AMAΥΡOI,

trahea leiainei payeei koron, ybrin amayroi

Tradhtia e lënakëve paguan mirë, (ymri-ylli mbi) nderi mbaroi,

Këto gjëra të thëna Athinjotë të lindur,

I kanë pëlqyer boll qenies time po prapë-se-prapë,

Përcakton sa veçanti ka arti me pohime të vërteta,

Qan shpirti im tani dhe apoteozën e gaton,

Tradhtia e lënakëve paguhet mirë, nderi mbaroi.

Gjuha ilire sipas shumë studiuesve gjermanë dhe francezë, nuk ka qenë vetëm se një degë e grupit të gjuhëve Dinarike, dhe se fiset që emërtohen si greke (ose qytete-koloni greke) nga studiuesit e sotëm, (Fiset E Boetisë - Thesprotise, Maqedonisë, Thrakisë deri tek venetët e veriut të Italisë)flisnin dialekte të kelto-ilirishtes. Për këtë studiues si Majer, Follmajer , Manianni etj mjaftoheshin në një logjikë e thjeshtë shkencore. Gjenden amfiteatro shumë të mëdhenj bregdetin shqiptaro-dalmat që vazhdojnë gjer në Austri. Cila do të ishte gjuha që përdorej në këto teatro, për popullsinë autoktone. Dihet që njerëzit e thjeshtë flisnin gjuhën popullore. Atëherë nëse gjuha popullore e Ilirëve nuk ishte Gjuha dorike e Homerit dhe Eskilit, si e kuptonin ato lojën teatrale në skenë. A ishte e mundur që aktorët të mbanin përmendësh mijëra vargje dhe tua transmetonin brezave të artistëve, pa i shkruar. Dihet që Dorët, quheshin ndryshe dhe Dardanë, dhe dardanët konsideroheshin në bibël si njerëz shumë të mençur. Termi grek, mos ishte një sajim i mëvonshëm, sepse në gadishullin Hemus kishte vetëm popullsi ilire, dhe se të gjitha këto fise flisnit të njëjtën gjuhë, dhe shkruanin me të njëjtat shkronja që kishte shkruar dhe Homeri, Eskili Pesiodi etj. Vetë ajo që emërtohet Greqi, nga bonorët vendas, quhej Hellada, qe ishte varianti femëror i emërtimit Hemus. Dhe dihej që Heilio dhe(H) ilio(ili+ria), ishin e njëjta fjalë e shqiptuar në dy dialekte të gjuhës së vjetër Dore, dhe ishte emërtimi i yllit të mëngjesit- perëndeshës së dashurisë Afërditës. Askush nuk e vë në dyshim sot, se emri Afrodita, përbëhet nga dy fjalë të mirëfillta të fondit shqipes: Afro dhe Dita. (Ardhja e ditës-mëngjes). Gjer më sot fakti që mitologjia Dorike, Etolike dhe Jonike e epirote, shpjegohet vetëm me gjuhën shqipe është quajtur si përkime të rastësishme. Por kur këto përkime arrijnë gjer në 90 për qind të gjithë mitologjisë, çështja kompikohet, dhe rastësitë kthehen ligj. Pra rastësia bie. Interesant është fakti që vete fjala Helada nuk rezulton të jete e prejardhur nga fjala Ela(Eja), por nga fjala Hell, e Maqedonishtes se vjetër që në shqipen Geg do të thotë Yll. Ne zonën Matit ne nëndialektin de Gurrës së Madhe, ka një mallkim që duhet të jetë i fondit pellazgjike: “të u shoft helli” (Tu shoftë ylli). Në mitologjinë shqiptare, çdo njeri ka një yll përgjegjës në qiell. Kur ky yll shuhet, njeriu vdes.

Pasqyrimet e greqishtës së lashtë në gjuhët e sotshmeRedakto

Pasqyrimi në gjuhët e BallkanitRedakto

Dallimi i greqishtës së vjetër me atë të sotmenRedakto

Gjuha e lashtë greke, nga ana e fjalorit si dhe nga ana e sintaksës dhe morfologjise gjendet me afer me greqishten e sotme[nevojitet citimi] sesa italishtja me latinishten. Gjuha greke nga fakti se është dokumentuar shume heret Mikenasit dhe ka qene e shkruar, por problemi eshte se gjuha mikenase ishte e shkruar ne kohen qe herodoti thoshte se greqia banohej nga pellazget e se dialektet eole dhe jonike u shkeputen nga pellazgjishtja. Ne kete kuptim greqishtja permban te njejtin fond morfologjik dhe te fjalorit qe nga koha e Homerit deri me sot[nevojitet citimi].

Disa fjale te gjuhes greke mikenase jane: αναξ (mbret, sot ανακτορο), βασιλευς (sot βασιλιας) etj. Vetem se basileus ne periudhen mikenase nuk ishte mbret,se mbreti quhej vanas,kurse basile ose pasile vinte pas mbretit si nje prej dinjitareve apo pjese e administrates.

Fjalor etimologjik i greqishtes se lashte me krahasime me gjuhet e tjera indoevropiane është ai i J. B. Hofmann (GEW, 1950)

Një shembullRedakto
pepeismenos de peirōmai kai tous allous peithein hoti toutou tou ktēmatos
(2) Shqip: i bindur kështu provoj-unë edhe tjerët të-bindur kjo e pasurisë
(1) Greqisht: anthrōpeia physei synergon ameinō Erōtos ouk an tis rhadiōs laboi.
(2) Shqip: për-atë humane natyrën ndihmëtar më mirë (se)-dashurinë nuk kush pa përpjekjë të marrur-mund


Përkthim: „Vetë i bindur, provoj t'i bëj të bindur edhe të tjerët, që (të besojnë, që) është shumë vështirë, që ta gjejmë një ndhimëtar më mirë për marrjen e këtë pasurisë për natyrën e njeriut se dashurinë.“

(PlatoniSymposion) [1]

Burimi i të dhënaveRedakto

  1. ^ Heinz F. Wendt: Das Fischer Lexikon - Sprachen, Frankfurt am Main 1987, ISBN 3-596-24561-3