Koordinatat: 36°V 128°L / 36°V 128°L / 36; 128

Korea e Jugut, zyrtarisht Republika e Koresë (koreisht: 대한민국, daehan minguk), e njohur edhe vetëm si Korea, është vend i pavarur në Azinë Lindore, i shtrirë në pjesën jugore të Gadishullit Korean. Kufizohet në veri me Republikën Demokratike Popullore të Koresë (Korea e Veriut), me të cilën përbënte një shtet të vetëm deri më 1945, ku pas çlirimit nga okupimi japonez pjesa veriore e Gadishullit Korean hyri në ndikimin Sovjetik, kurse pjesa jugore nën ndikimin e Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Në lindje laget me Detin e Japonisë apo Detin e Lindjes, në jug me Ngushticën e Koresë, e cila e ndan nga Japonia, ndërsa në perëndim ka Detin e Verdhë, i cili e ndan nga Republika Popullore e Kinës. Koreja e Jugut ndodhet në një rajon me klimë të butë dhe me reliev kryesisht malor. Njëherësh, ka edhe rreth tremijë ishuj, prej të cilëve dallohen Çegju, Ullen dhe Tokto. Ka sipërfaqe prej 100.033 kilometrash katrorë dhe popullsi prej 50 milion banorësh. Përafërsisht gjysma e popullsisë së vendit banon në kryeqytetin Seul ose në zonën metropolitane të tij, që është një nga zonat metropolitane më të populluara në botë (disa vlerësime e radhisin të dytën më të populluar, menjëherë pas Tokios në Japoni).[1]

Koreja e Jugut
대한 민국
Daehan minguk
Flamuri i Koresë së Jugut Stema e Koresë së Jugut
Flamuri i Koresë së Jugut Stema e Koresë së Jugut
Vendndodhja e Koresë së Jugut
Kryeqyteti Seuli
Qyteti më i madh Seuli
Gjuha zyrtare Gjuha koreane
Pavarësia 15 gusht 1945
Festa kombëtare 15 gushti
Forma e qeverisë Republikë presidenciale
Kryetari i shtetit Moon Jae-in
Kryeministri Lee Nak Yon
Sipërfaqja
– totale
– % ujë
Vëndi i 106-të
100363 km²
0,3%
Popullsia (2015)
– totale
– dendësia
Vëndi i 24-të
51,529,338 banorë
505.1 banorë/km²
IZHNJ () 0.897
Monedha Woni
Zona kohore
– zakonisht

UTC+9
Targat e automjeteve ROK
Prefiksi telefonik 0082
Kodi i internetit .kr
Anëtarësimi në OKB

HistoriaRedakto

Qytetërimi korean është një nga qytetërimet më të lashta të botës.[2] Gjetjet arkeologjike tregojnë se Gadishulli Korean u popullua qysh në periudhën e paleolitit të poshtëm.[3][4] Historia koreane fillon me themelimin e shtetit Kogjoson më 2333 p.K. nga prijësit legjendar Tangun. Që nga bashkimi i tri mbretërive të Koresë më 668 e.s., gadishulli u sundua si një vend i vetëm nga dinastitë vendëse Silla, Gorjo dhe Çoson, duke i bërë ballë sulmeve të shumta kineze e japoneze. Perandoria Koreane u shpërbë më 1910, kur vendi u aneksua nga Japonia. Pas çlirimit dhe okupimit nga forcat sovjetike dhe amerikane në mbarim të Luftës së Dytë Botërore, gadishulli u nda në Korenë e Veriut dhe të Jugut. Kjo e fundit u shpall shtet demokratik më 1948, ndonëse zgjedhje të lira e demokratike u zhvilluan deri në vitin 1987.

Pas pushtimit të Koresë së Jugut nga Veriu më 25 qershor 1950, lufta pasuese mes dy Koreve përfundoi me një armëpushim të papërshtatshëm dhe që nga ajo kohë kufiri mes dy vendeve është më i fortifikuari në botë.[5] Pas luftës, ekonomia jugkoreane u rrit dukshëm dhe vendi ka arritur të bëhet një nga ekonomitë më të fuqishme në botë,[6] demokraci e plotë dhe fuqi rajonale në Azinë Lindore.

Koreja e Jugut është republikë presidenciale, e ndarë në 16 njësi administrative, dhe vend i zhvilluar me standard të lartë të jetesës. Është ekonomia e katërt më e madhe në Azi dhe e 13-ta në botë sipas barazisë së fuqisë blerëse.[7] Ekonomia është e orientuar ndaj eksportit, me prodhim të përqendruar në elektronikë, automobila, anije, makineri, petrokemikale dhe robotikë. Korea e Jugut është anëtare e Kombeve të Bashkuara, Organizatës Botërore të Tregtisë, Organizatës për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik (OECD) dhe ekonomive të G-20-shes. Është gjithashtu anëtare themeluese e Forumit të Bashkëpunimit Ekonomik të Azi-Paqësorit (APEC) dhe Samitit të Azisë Lindore.

GjeografiaRedakto

Ajo shtrihet teresisht ne jug te gadishullit dhe ne veri kufizohet vetem me Korene e Veriut.

KlimaRedakto

Koreja e jugut ka nje klime subtropikale-musonike

PopullsiaRedakto

Korea e jugur ka 51.500.000 (banorë) Kryeqyteti: Seul (10.456.000 banorë) Dendesia e popullsisë : 505.1(b/km2)

QytetetRedakto

Qytetet kryesore jane : Seul, Busan, Taegu etj.

Përbërja etnikeRedakto

98% janë korean pjesa tjetër kryesisht japonezë[nevojitet citimi]

Besimet fetareRedakto

Budizmi, krishterimi[nevojitet citimi]

GjuhaRedakto

Gjuha koreane është gjuha zyrtare si e Koresë së Veriut dhe e Jugut, dhe (së bashku m gjuhën kineze/mandarin) e Prefekturës Autonome Koreane të Yanbian në zonën Manchuria të Kinës. Në të gjithë botën, ka deri në 80 milion folës të gjuhës Koreane. Koreja e Jugut ka rreth 50 milion folës ndërsa Koreja e Veriut rreth 25 milion. Grupe të tjerë të mëdhenj të folësve koreanë përmes diasporës koreane gjenden në Kinë, Shtetet e Bashkuara, Japoni,në ish-Bashkimin Sovjetik dhe gjetkë.

Gjuha koreane moderne është shkruar pothuajse ekskluzivisht në shkrimin e alfabetit korean (i njohur si Hangul në Korenë e Jugut dhe Chosungul në Kinë dhe Korenë e Veriut), i cili u shpik në shekullin e 15-të. Koreane ndonjëherë shkruhet me shtimin e disa karaktereve kineze të quajtura Hanja; megjithatë, kjo është parë vetëm me raste në ditët e sotme.

Njësitë administrativeRedakto

PolitikaRedakto

Republika e Koresë është Republikë presidenciale ku kreu i shtetit është garanti i mbarvajtjes së prcoeseve demokratike në vend. Presidenti i Republikës së Koresë së Jugut është Lee Myung-bak. Si shumica e shteteve demokratike, Korea e Jugut ka ndarje të barabartë të pushteteve në legjislativ, ekzekutiv dhe gjyqësor. Pushteti legjislativ ushtrohet nga Asamblea Kombëtare (Gukhoe), pushteti ekzekutiv ushtrohet nga Presidenti i Republikës dhe qendër e pushtetit ekzekutiv është Shtëpia Blu ose Cheong Wa Dae ne koreanisht, ndërsa gjyqësori ushtrohet nga gjykatat ku më e larta është gjykata supreme. Struktura e qeverisjes së koresë së Jugut përcaktohet nga Kushtetuta e Republikës së Jugut.

EkonomiaRedakto

KulturaRedakto

Në tekstet e lashta kineze, Korea është referuar si "Lumenj dhe Bjeshkë të Qëndisura në Mëndafsh" (금수 강산, 錦繡 江山) dhe "Kombi Lindor i Dekorit" (동방 예의 지국, 東方 禮儀 之 國). [177] Individët konsiderohen si një vjeç kur lindin, pasi koreanët llogarisin periudhën e shtatzënisë si një vit të jetës për foshnjet, dhe mosha rritet në Ditën e Vitit të Ri dhe jo në përvjetorin e ditëlindjeve. Kështu, një i lindur menjëherë para Ditës së Vitit të Ri mund të jetë vetëm disa ditë i vjetër në llogarinë perëndimore, por dy vjeç në Kore. Në përputhje me rrethanat, mosha e deklaruar e një personi Koreane (të paktën midis kolegëve të tjerë) do të jetë një ose dy vjet më shumë se mosha e tij sipas llogaritjes perëndimore. Sidoqoftë, llogaritë perëndimore ndonjëherë zbatohen në lidhje me konceptin e moshës ligjore; për shembull, mosha ligjore për blerjen e alkoolit ose cigareve në Republikën e Koresë është 19 vjeç, e cila matet sipas llogaritjes perëndimore.

LiteraturëRedakto

Literatura koreane e shkruar para fundit të Dinastisë Joseon quhet "klasike" ose "tradicionale". Letërsia, e shkruar me shkronja kineze (hanja), u krijua në të njëjtën kohë kur shkrimi kinez mbërriti në gadishull. Studiuesit koreanë po shkruanin poezi në stilin klasik korean që në shekullin e 2 pes, duke reflektuar mendimet dhe përvojat koreane të asaj kohe. Letërsia klasike koreane i ka rrënjët në besimet tradicionale popullore dhe përrallat popullore të gadishullit, të ndikuar fuqimisht nga konfucianizmi, budizmi dhe taoizmi.

Literatura moderne shpesh lidhet me zhvillimin e hangul-it, i cili ndihmoi në përhapjen e shkrim-leximit nga aristokracia te njerëzit e thjeshtë. Hangul, megjithatë, arriti vetëm një pozitë dominuese në letërsinë koreane në gjysmën e dytë të shekullit të 19-të, duke rezultuar në një rritje të madhe në letërsinë koreane. Sinsoseol, për shembull, janë romane të shkruara në hangul.

Lufta Koreane çoi në zhvillimin e letërsisë përqendruar në plagët dhe kaosin e luftës. Pjesa më e madhe e letërsisë së pasluftës në Korenë e Jugut merret me jetën e përditshme të njerëzve të zakonshëm dhe luftën e tyre me dhimbjen kombëtare. Rënia e sistemit tradicional të vlerës së Koresë është një temë tjetër e zakonshme e kohës.

MuzikëRedakto

Muzika tradicionale koreane përfshin kombinime të stileve muzikore popullore, vokale, fetare dhe rituale të popullit Koreane. Muzika koreane është praktikuar që nga kohërat parahistorike. Muzika koreane ndahet në dy kategori të gjera. E para, Hyangak, fjalë për fjalë do të thotë Muzika lokale ose Muzika vendase në Kore, një shembull i famshëm i së cilës është Sujechon, një pjesë e muzikës instrumentale që shpesh pretendohet të jetë së paku 1,300 vjeç. E dyta, yangak, përfaqëson një stil më perëndimor.

BesimiRedakto

Tradita konfuciane ka dominuar mendimin koreane, së bashku me kontributet e budizmit, taoizmit dhe shamanizmit koreane. Megjithatë, që nga mesi i shekullit të 20-të, Krishterimi ka konkurruar me Budizmin në Korenë e Jugut, ndërsa praktika fetare është shtypur në Korenë e Veriut. Gjatë historisë dhe kulturës koreane, pavarësisht nga ndarja; ndikimi i besimeve tradicionale të Shamanizmit Koreane, Budizmit Mahayana, Konfucianizmit dhe Taoizmit kanë mbetur një fe themelore e popullit korean, si dhe një aspekt jetësor i kulturës së tyre; të gjitha këto tradita kanë bashkëjetuar në mënyrë paqësore për qindra vjet deri më sot, megjithë perëndimizimin e fortë nga konvertimet e misionarëve të krishterë në Jug ose presionin nga qeveria Juche në Veri.

Sipas statistikave të vitit 2005 të hartuara nga qeveria e Koresë së Jugut, rreth 46% e qytetarëve pretendojnë se nuk ndjekin ndonjë fe të veçantë. Të krishterët zënë 29.2% të popullsisë (nga të cilët protestantë 18.3% dhe katolikë 10.9%) dhe budistë 22.8%.

Islami në Korenë e Jugut praktikohet nga rreth 45,000 të popullsisë vendase (rreth 0,09% e popullsisë) dhe vetëm rreth 100,000 punëtorë të huaj nga vendet myslimane.

InfrastrukturaRedakto

TransportiRedakto

ArsimiRedakto

ShëndetësiaRedakto

Festat publikeRedakto

Shih edheRedakto

  Commons: Koreja e Jugut – Album me fotografi dhe/apo video dhe materiale multimediale
  Commons: Koreja e Jugut – Album me fotografi dhe/apo video dhe material multimediale

Lidhjet e jashtmeRedakto

BurimetRedakto

  1. ^ R.L. Forstall; R.P. Greene; J.B. Pick (1 korrik 2004). City Futures Conference (red.). ""Which are the largest? Why published populations for major world urban areas vary so greatly"" (PDF). Universiteti i Illinoit, Chicago. f. 34. Arkivuar nga origjinali origjinali (PDF) më 4 gusht 2004. Marrë më 19 qershor 2010. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  2. ^ Museo Real de Ontario (2005). "Gallery of Korea". ROM.on.ca. Marrë më 19 qershor 2010. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  3. ^ "Ancient civilizations". Rom.on.ca. Marrë më 25 prill 2010. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  4. ^ OPM.go.kr
  5. ^ "Koreas agree to military hotline - Jun 4, 2004". Edition.cnn.com. 4 qershor 2004. Marrë më 18 shkurt 2010. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  6. ^ "South Korea :: Economic and social developments". Encyclopædia Britannica. Marrë më 18 shkurt 2010. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  7. ^ Banco Mundial (2009). "Gross domestic product 2008, PPP" (PDF). World Bank.org. Marrë më 19 qershor 2010. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)