Eyüp Sabri ose Ohrili Eyüp Sabri (1876-1950) gjithashtu i njohur si Eyüp Sabri Akgöl (fjalë për fjalë 'liqeni i bardhë') pas Ligjit të Mbiemrave të vitit 1934,[2] ishte një revolucionar osmano-shqiptar dhe një nga udhëheqësit e Revolucionit Xhonturk (1908).

Eyüp Sabri
Eyüp Sabri Akgöl.jpg
Eyüp Sabri Akgöl (rreth viteve 1930)
U lind në1876[1]
Vdiq16 gusht 1950[1]
ShtetësiaOsman, turk
PunësimiAdjuntant Major (kolağası), revolucionar, politiakn
LëvizjetKomiteti "Bashkim e përparim"

BiografiaRedakto

Sabriu ishte me prejardhje shqiptare[3] dhe lindi në Ohri, Perandoria Osmane në vitin 1876.[4] Ismail Enver Bey rekrutoi Sabriun në lëvizjen e Komitetit të Bashkimit dhe Përparimit (CUP).[5] Të huajt si Ernst Jäckh, i cili ra në kontakt me drejtuesit e xhonturqve (CUP) si Sabri, e përshkruan atë si një shqiptar.[6] Ai ishte një udhëheqës i shquar ushtarak i CUP. Adjuntat Major Sabri zotëronte autoritet të fortë mes bashkëmoshatarëve myslimanë në zonën ku banonte dhe mund të komunikonte me ta pasi fliste shqip (gjuhën e tij amtare) dhe turqisht.[7][8]

 
Mejtebot (Meyteb), një shkollë e ndërtuar nga Eyüp Sabri dhe që tani përdoret si gjimnazi i Shën Klimentit të Ohrit[9]

Në Ohri një bandë e armatosur e quajtur Organizata Speciale Muslimane (SMO) e përbërë nga 40 anëtarë, kryesisht të shquar, u krijua në vitin 1907 për të mbrojtur myslimanët vendas dhe për të luftuar bandat e Organizatës së Brendshme Revolucionare Maqedonase (IMRO).[10] Sabriu së bashku me Enver beun rekrutuan organizatën dhe e shndërruan atë në degën e Ohrit të CUP me bandën e saj duke u bërë banda lokale e CUP-it.[11] Më 3 korrik 1908, Ahmed Niyazi Bey, duke protestuar kundër sundimit të Abdul Hamidit II, u arratis me çetën e tij nga Resne (Resnja moderne) në malet ku ai filloi Revolucionin Xhonturk dhe nxori një shpallje që kërkonte rivendosjen e kushtetutës së 1876-ës. Pas këtij shembulli, oficerë të tjerë si Ejup Sabriu në Ohri dhe Enver Beu në Tikveş, gjithashtu shkuan në male dhe formuan grupe guerile (çete).[12][13][3]

Gjatë revolucionit, nënguvernatori Sülayman Kani dhe Sabri organizuan grupin SMO në Regjimentin Kombëtar CUP Ohri.[14] Nën komandën e Sabriut, banda shkoi në male.[14] Që nga fillimi në korrik, Sabriu punoi ngushtë me Nijazin.[15] Tatar Osman Pasha, një zyrtar osman u rrëmbye pasi banda Resne e Niyazit, banda Ohri e Sabriut dhe dy banda shqiptare kryen një sulm në Monastir (Bitola e sotëm).[15] Në fund të revolucionit selia e brendshme e CUP-së i dha urdhër degës së CUP-së në Manastir që nëse situata vazhdonte një marshim drejt Stambollit do të fillonte më 26 korrik dhe ata nga ana e tyre i thanë Sabriut që regjimenti i tij së bashku me togerin Mazhar Efendi të niseshin për në mal.[16] Duke u përballur me një situatë të përkeqësuar në Ballkan më 24 korrik, sulltan Abdul Hamid II rivendosi kushtetutën.[17] Pas revolucionit, Sabriu, së bashku me Niyazin dhe Enverin, u vlerësuan si Hürriyet Kahramanları (Heronjtë e Lirisë).[17] Gjatë periudhës së vonë osmane, Sabriu, pazari i qytetit dhe donacionet nga CUP në Stamboll financuan ndërtimin e një shkolle të madhe (Mejtebot) në Ohri.[9] Luftërat Ballkanike ndërprenë ndërtimin e saj dhe ndërtesa e përfunduar shërben si gjimnaz në Ohrin modern.[9]

 
Eyüp Sabri (vitet 1920)

Sabriu ishte delegat i Ohrit në Kongresin e Dibrës (1909) të organizuar nga CUP për të drejtat etno-gjuhësore shqiptare dhe nuk pranoi të nënshkruante asnjë rezolutë për shkak të mosmarrëveshjeve me delegatët e tjerë për përmbajtjen e saj.[18] Ministria e Brendshme Osmane në mars 1911 u dërgoi telegrame zyrtarëve të saj në krahinat shqiptare që hiqnin disa kufizime për alfabetin dhe shkollat ​​shqipe dhe CUP ngarkoi Sabriun dhe Haxhi Adil beun si emisarë për të mbajtur popullsinë e Ohrit, Starovës, Korçës dhe Dibrës, rajone të qeta.[19] Në qershor 1911, Mehmed V në një ndalesë në Manastir, gjatë turneut të tij në Ballkan, pati një skenë nga revolucioni i rishfaqur nga Nijazi dhe Sabriu.[20] Të dy burrat mbanin rrobat e tyre të vjetra, hipën në kuaj të shoqëruar nga një karrocë me armë me ngjarjen e regjistruar në kamera nga vëllezërit Manaki dhe filmi i titulluar Vizita e Sulltan Reshadit në Manastir, i ruajtur aktualisht në Arkivin e Maqedonisë.[20]

 
Varri i Eyüp Sabri në Şişli

Gjatë gjithë epokës xhonturke, Sabri ishte një anëtar i rëndësishëm i komitetit qendror të CUP-së nga viti 1908 deri në 1918, ndërsa posti i tij u rinovua nga komiteti në vitin 1917.[3][21][22] Ai ishte fedayi (një militant që luftonte për kauzën).[21] Sabri ishte anëtar i Teşkilât-ı Mahsusa (Organizatës Speciale) osmane, një grup i përfshirë në luftën guerile.[23][24] Si i tillë Ministria e Luftës Perandorake gjatë Luftës së Parë Botërore e dërgoi në Ballkan ku ai trazonte mes shqiptarëve me akte subversioni të kryera në Maqedoni dhe Shqipëri.[23][24] Këto aktivitete më vonë rezultuan në burgosjen e tij në Maltë nga francezët, një nga Fuqitë Aleate.[23][25] Në vitin 1921, Sabriu ishte përkrahës i Enverit dhe i përkiste grupit Halk Zümresi.[26] Sabriu ishte i përfshirë në Luftën për Pavarësinë Turke dhe ishte përkrahës i Lëvizjes Nacionaliste, por ai u margjinalizua nga ndjekësit e Mustafa Kemal Atatürk.[27] Pas krijimit të republikës, Sabriut iu dha një pagë vjetore për shërbimet ndaj shtetit dhe shërbeu në pesë parlamente turke si deputet i CHP-së për Eskişehir (1), Çorum (5, 6, 7) dhe Erzurum (8) brenda Asamblesë Kombëtare.[1][28][29]

ReferimeRedakto

  1. ^ a b c Zürcher 1984, p. 43.
  2. ^ Hanioğlu 2001, p. 521.
  3. ^ a b c Gingeras 2009, p. 175.
  4. ^ Zürcher 2014, p. 314.
  5. ^ Zürcher 2014, p. 35.
  6. ^ Hanioğlu 2001, p. 452.
  7. ^ Hanioğlu 2001, pp. 228, 452.
  8. ^ Clayer 2007, p. 382.
  9. ^ a b c Grupče, Asen (1998). Ohrid: Kulturniot život i tvoreštvo vo Ohrid i Ohridsko vo 20. vek: Pregled na poistaknati ličnosti od 20. vek (në maqedonisht). Matica Makedonska. fq. 15–16. ISBN 9789989481765.
  10. ^ Hanioğlu 2001, pp. 225.
  11. ^ Hanioğlu 2001, pp. 226.
  12. ^ Başkan, Birol (2014). From Religious Empires to Secular States: State Secularization in Turkey, Iran, and Russia (në anglisht). Routledge. fq. 51. ISBN 9781317802044.
  13. ^ Zürcher 1984, pp. 43, 53.
  14. ^ a b Hanioğlu 2001, pp. 226, 228.
  15. ^ a b Zürcher 2014, f. 32.
  16. ^ Hanioğlu 2001, f. 273.
  17. ^ a b Zürcher 1984, p. 44.
  18. ^ Clayer 2007, pp. 624–625.
  19. ^ Clayer 2007, f. 635.
  20. ^ a b Özen, Saadet (2017). "The Heroes of Hürriyet: The images in Struggle". përmbledhur nga Lévy-Aksu, Noémi; Georgeon, François (red.). The Young Turk Revolution and the Ottoman Empire: The Aftermath of 1918 (në anglisht). I.B.Tauris. fq. 36–37. ISBN 9781786720214.
  21. ^ a b Kieser, Hans-Lukas (2006). Turkey Beyond Nationalism: Towards Post-Nationalist Identities (në anglisht). I.B.Tauris. fq. 106. ISBN 9781845111410.
  22. ^ Hanioğlu 2001, f. 216.
  23. ^ a b c Gingeras 2009, p. 64.
  24. ^ a b Göçek 2014, p. 199.
  25. ^ Göçek 2014, p. 521.
  26. ^ Zürcher 1984, f. 131.
  27. ^ Gingeras 2009, ff. 64, 175.
  28. ^ Göçek, Fatma Müge (2014). Denial of Violence: Ottoman Past, Turkish Present, and Collective Violence against the Armenians, 1789-2009 (në anglisht). Oxford University Press. fq. 521, 613. ISBN 9780199334216.
  29. ^ Demirel, Ahmet (2015). Tek Partinin İktidarı: Türkiye'de Seçimler ve Siyaset (1923-1946) [Single Party Government: Elections and Politics in Turkey (1923-1946)] (në turqisht). İletişim Yayınları. fq. 89, 99, 103, 214. ISBN 9789750515033.

BibliografiaRedakto