Uellsi i Ri Jugor
Flamuri i Uellsit të Ri Jugor
Stema e Uellsit të Ri Jugor
Flamuri Emblema
New South Wales in Australia.svg
Gjuha Anglisht
Kryeqyteti Sydney
Forma e qeverisë Monarkia kushtetuese
Kryeministri dhe Kryetari Gladys Berejiklian
Sipërfaqja 809,444 km²
Popullsia 8,089,526
Dendësia e popullsisë 10.10 për banorë në km²
Zona kohore (UTC+10)
Kodi i internetit TLD .au
Prefiksi telefonik +07

Uellsi i Ri Jugor (Anglisht: New South Wales, ose shkurt NSW) është një shtetbregun lindorAustralisë. Ai kufizohet me Viktorian në jug, me Australinë Jugore në perëndim dhe me Queensland në veri. Bregdeti i saj kufizohet me detet Korale dhe Tasmane në lindje. Australian Capital Territory është një enklavë brenda shtetit. Kryeqyteti i Uellsit të Ri Jugor është Sydney, i cili është gjithashtu qyteti më i populluar i Australisë. Në mars të vitit 2019, popullsia e Uellsit të Ri Jugor ishte mbi 8 milion,[1] duke e bërë atë shtetin më të populluar të Australisë.

HistoriaRedakto

 Artikulli kryesor: Historia e Uellsit të Ri Jugor.

Banorët origjinal të Uellsit të Ri Jugor ishin fiset Australianët aborigjenë që arritën në Australi rreth 40,000 deri në 60,000 vjet më parë. Para ardhjes së evropianëve, rajoni kishte rreth 250,000 banorë aborigjenë.[2]

Xhejms Kuk ishte evropiani i parë që vizitoi Uellsin e Ri Jugor kur ai kreu një studim përgjatë bregdetit lindor të pavënë në hartë të kontinentit me emrin holandez Hollanda e Re, tani Australi. Në ditarin e tij origjinal që përfshin studimin, në trefishim për të kënaqur Urdhërat e Admiralit, Kuk fillimisht e emëroi vendin "Uellsi i Ri", pas Uellsit. Sidoqoftë, në kopjen e mbajtur nga Admiralty, ai "rishikoi formulimin" te "Uellsi i Ri Jugor".[3]

Gjatë shekullit të 19-të, zonat e mëdha u ndanë me sukses për të formuar kolonitë britanike të Tasmanisë (u shpall si një koloni më vete e quajtur Van Diemen's Land më 1825), Australia e Jugut (1836), Viktoria (1851) dhe Queensland (1859). Qeveria përgjegjëse iu dha kolonisë së Uellsit të Ri Jugor më 1855. Pas Traktatit të Waitangit, William Hobson shpalli sovranitetin britanik mbi Zelandën e Re më 1840. Në vitin 1841 u nda nga Kolonia e Uellsit të Ri Jugor për të formuar koloninë e re të Zelandës së Re.

GjeografiaRedakto

Zona e Uellsit të Ri Jugor është 809,444 km2.[4] Vija bregdetare është 2.137 km e gjatë.[5]

Uellsi i Ri Jugor kufizohet në veri me Queensland, në perëndim me Australinë e Jugut, në jug me Viktoria dhe në lindje me detet Korale dhe Tasmane. Australian Capital Territory dhe Jervis Bay Territory formojnë një entitet të administruar veçmas që kufizohet plotësisht nga Uellsi i Ri Jugor. Tri qytetet më të mëdha të Uellsit të Ri të Jugut janë Sydney, Newcastle dhe Wollongong, shtrihen pranë qendrës së një rripi të ngushtë bregdetar që shtrihet nga zonat me temperatura të ftohta në bregdetin e largët jugor në zonat subtropikale pranë kufirit të Queensland.

DemografiaRedakto

Popullsia e vlerësuar e Uellsit të Ri Jugor në fund të shtatorit 2018 ishte 8,023,700 njerëz, që përfaqëson afërsisht 31,96% të popullsisë mbarëkombëtare.[1]

Në qershor 2017 Sydney ishte shtëpia e pothuajse dy të tretave (65.3%) të popullsisë së NSW.[6]

GjuhaRedakto

26.5% e njerëzve në Uellsin e Ri Jugor flasin një gjuhë tjetër përveç anglishtes: mandarin (3.2%), arabisht (2.7%), kantonisht (1.9%), vietnamezisht (1.4%) dhe greqisht (1.1%).[7][8]

FejaRedakto

Në regjistrimin e popullsisë në vitin 2016, fetë më të shpeshta të raportuara dhe emërtimet e krishtera ishin katolikizmi romak (24,7%), anglikanizmi (15.5%) dhe Islami (3.6%). 25.1% e popullsisë e përshkruan veten se nuk kishin fe.[7][8]

Shtete të binjakëzuaraRedakto

Uellsi i Ri Jugor në historinë e fundit ka ndjekur partneritete bilaterale me shtete / provinca dhe metropole të tjera të federuara përmes krijimit të një rrjeti të marrëdhënieve të shtetit të binjakëzuar. Shteti aktualisht ka 7 shtete të binjakëzuar:[9]

ReferimetRedakto

  1. ^ a b "Australian Demographic Statistics, Jun 2019". 19 dhjetor 2019. Marrë më 19 dhjetor 2019. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Estimated Resident Population – 1 June 2019
  2. ^ "Aboriginal settlement". About NSW. Arkivuar nga origjinali origjinali më 22 shtator 2013. Marrë më 21 shtator 2013. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  3. ^ Wharton, W.J.L (1893). "Preface". Captain Cook's Journal During the First Voyage Round the World. London: Eliot Stock – nëpërmjet Project Gutenberg. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  4. ^ "Area of Australia, States, and Territories". Geoscience Australia. 31 gusht 2005. Arkivuar nga origjinali origjinali më 2010-07-02. Marrë më 2010-06-19. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  5. ^ "Coastline Lengths". Geoscience Australia. 7 gusht 2003. Arkivuar nga origjinali origjinali më 2009-06-18. Marrë më 2010-06-19. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  6. ^ "3218.0 – Regional Population Growth, Australia, 2016–17: Main Features". Australian Bureau of Statistics. Australian Bureau of Statistics. 24 prill 2018. Marrë më 13 tetor 2018. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Estimated resident population, 30 June 2017.
  7. ^ a b http://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub2016.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2016~Community%20Profile~1/$File/GCP_1.zip?OpenElement
  8. ^ a b "2016 Census Community Profiles: New South Wales". Quickstats.censusdata.abs.gov.au. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  9. ^ "Building international relationships". NSW Government. Arkivuar nga origjinali origjinali më 14 nëntor 2017. Marrë më 14 nëntor 2017. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  10. ^ "International exchange activated with globalization". Prefektura Ehime. Arkivuar nga origjinali më 30 shtator 2018. Marrë më 1 nëntor 2018. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)