Aleksandër Merxhani i njohur me emrin Branko Merxhani (Nish, 1894 - Stamboll, 25 dhjetor 1981) ka qenë botues i të përkohshmes Përpjekja shqiptare,[1] përkthyes, ndër publicistët më të njohur të para Luftës së Dytë Botërore në Shqipëri dhe gazetar në Turqi. Në publicistikën e tij shquhet për lëvrimin e rrymës prestigjioze social-kulturore të quajtur Neoshqiptarizma.

Branko Merxhani
Fotoporteti
Emri Branko
Mbiemri Merxhani
Lindur më 1894
Lindur në Nish, Mbretëria e Serbisë
Vdiq më 25 dhjetor 1981
Vdiq në Stamboll, Turqi
Kombësia shqiptare
Shtetësia osmane, shqiptare, turke
Profesioni botues, publicist, përkthyes

BiografiaRedakto

Me prejardhje nga Sopiku i Pogonit,[2] i ati ishte gjykatës në Nish dhe ishte martuar me një vendase, dhe Brankoja lindi atje.[2] Guvernanten e kishte gjermane;[3] pasi administrata osmane e zhvendosi të atin në Stamboll, Merxhani ndoqi liceun gjerman të Bursës. Pasi kreu për filozofi në Turqi, vijoi studimet e mëtejshme në Austri. Pas triumfit të Ataturkut, punoi si publicist në shtypin e Ankarasë; për çështjen e një prone në fshatin e origjinës u kthye në atdhe.[2]

U vendos në Gjirokastër, ku bashkëpunoi me të përkohshmen Demokratia të Jorgji Meksit,[2] ku dhe me Koçën nisën me shkrimet e para rreth Neoshqiptarizmës. Shkoi në Tiranë, ku korrikun e 1930 çeli të përmuajshmen që mbante emrin e rrymës ideore për të cilën shkruante, por zgjati vetëm një numër.[4] Nisi të kontribuonte me artikuj në të përkohshmen Illyria të redaktuar nga Karl Gurakuqi; bashkëpunimi i tyre zgjati nga marsi i 1934 deri më 1936.[1] Dhjetorin e 1935 bashkëpunoi me Kohën e re, me Suat Asllanin, Petro Markon, Koçën dhe Tajar Zavalanin; pas rreth 13 numrash, gazeta u mbyll.[5] Tetorin e 1936 nisi të botonte të përkohshmen e vet Përpjekja shqiptare.[1] Duke ia kundërvënë si antipod ndaj Hyllit të Dritës.[6]

Kur Shqipëria u pushtua nga Italia, dy numrat e fundit të Përpjekjes ia konfiskuan dhe e këshilluan që nëse do të donte të vazhdonte punën, atëherë t'i ndërronte titullin gazetës dhe ta quante Përpjekja Fashiste. Gushtin e 1939 Merxhani së bashku me Qemal Butkën dhe Dalip Zavalanin kaluan kufirin grek dhe u vendosën në Turqi.[2]

Më 1940 është pjesë e Komitetit të Fshehtë të Stambollit bashkë me Mehmet Konicën.[7] Më 1941, një organizatë amerikane e vendosur në Egjipt, kërkonte folës për Zërin e Amerikës në një stacion radioje; u zgjodhën Merxhani, Mirash Ivanaj dhe Xhemal Farka u pajtuan për punën dhe u vendosën në Jeruzalem deri me përfundimin e luftës. Vijoi veprimtarinë si publicist e gazetar në Turqi, ku shkroi në gazetat Tan, Hürriyet, Yeni Gazete dhe Gunaydin.[2] Përcillet se kur i bëri e bija një vizitë, ai njihej me emrin Baha Özler;[2] po ashtu dhe në letërkëmbimin mes Tahir Kolgjinit e Mustafa Krujës, më 1952 Tahiri shkruan se në Stamboll njihej si Baha Bey dhe punonte për "fletoren Hürriyet".[8]

VeprimtariaRedakto

Radhiti pikëpamjet e veta në faqet e Illyria-së, Minerva-s. Pasi themeloi më 1936 Përpjekjen shqiptare, të cilën mëtonte ta bënte një universitet popullor ku mund të shtroheshin probleme filozofike. Në të gjeheshin përkthime e artikuj në hulli të filozofisë, sociologjisë, historisë, gjuhësisë, arkeologjisë dhe pedagogjisë. Në një tentativë për kritikën letrare të mirëfilltë dhe mundim për t'i parashtruar lexuesit shqiptar risitë më bashkohore.

NeoshqiptarizmaRedakto

Në dhjetor të 1928, Merxhani shkroi radhët e para mbi Neo-shqiptarizmën tek e përkohshmja Demokratia.[9] Së bashku me Vangjel Koçën u përpoqën të krijonin një sistem të mendimit shqiptar synimi i të cilit ishtre çrrënjosja e sistemit shoqëror lindor dhe vendosja e sistemit perëndimor në Shqipëri. Merxhani mori për model të filozofisë së tij, pozitivismin e filozofëve francezë Ogyst Kont dhe Emil Durkheim, krahas tyre u mbështet dhe në idetë e Dekartit, të Renanit, të Bergsonit dhe të Niçes, me përzierjen e të cilëve formoi "neoshqiptarizmën."[10] Sistem mendimi i cili, u huazua në një masë të madhe nga ai i shkrimtarit e sociologut turk Zija Gëkalp (Ziya Gökalp, 1876-1924) i njohur si "Turqizimi".[11]

ReferimeRedakto

  1. ^ a b c Elsie, Robert (2010). Historical Dictionary of Albania (në anglisht). Scarecrow Press. ISBN 9780810873803.
  2. ^ a b c d e f g Leka, Pertefe (27 shkurt 2013). "Korifeu i publicistikës shqiptare, Branko Merxhani". Metropol. XXIII (44): 16.
  3. ^ Merxhani, Branko (1996). Plasari, Aurel (red.). Formula të neo-shqiptarismës. Tiranë: Apollonia. f. 5.
  4. ^ Kulla, Ndriçim (2003). Antologji e mendimit shqiptar: 1870-1945. Tiranë: Plejad. f. 29. ISBN 9789992792407.
  5. ^ Marko, Petro (2000). Intervistë me vetveten: Retë dhe gurët. Tiranë: OMSCA. ff. 145, 147. ISBN 9992740337.
  6. ^ Marko 2000, p. 166.
  7. ^ Dervishi, Kastriot (16 dhjetor 2015). "Margaret Hezllak dhe shërbimi i saj ndaj çështjes shqiptare". 55. 6315: 16–17.
  8. ^ Mustafa Merlika-Kruja, Tahir Kolgjini (2013). Kuvend letrash me miqtë. III. Tiranë: Omsca-1. f. 172. ISBN 9789928132321. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  9. ^ Nikaj, Irena (2013). Albanian Social and Philosophical Thinking of the '30s: Neo-Albanianism (në anglisht). Author House. f. 16. ISBN 9781477281826.
  10. ^ Akademia 2007, p. 375
  11. ^ Sulstarova, Enis (10 qershor 2016). "Neoshqiptarizma, një model i huazuar". Telegrafi.

BibliografiaRedakto

  • Akademia e Shkencave e Shqipërsië (2007). Historia e popullit shqiptar: vëllimi i tretë. Tiranë: Toena.Mirëmbajtje CS1: është përdorur ref=harv (link)