Marin Barleti

historian shqiptar

Marinus Barletius (italisht: Marino Barlezio; shqip: Marin Barleci ose Barleti;[1][2] ~ 1450-14601512-1513) ka qenë historian dhe prift katolik nga Shkodra. Çmohet si historiani i parë dhe i vetëm shqiptar prej dëshmisë okulare të rrethimit të Shkodrës më 1478. Barleti njihet më shumë për veprën e tij të dytë, një biografi e Skënderbeut, përkthyer në disa gjuhë prej shek. XVI deri XX, që popullarizoi figurën e komandantit arbër së bashku me biografinë e Frangut.[3]

Marin Barleci
Marinbarleci.gif
Busti i punuar nga Agim Rada, 1979
U lind më1450
Shkodra, Republika e Venedikut
Vdiq më1512/1513
Padova, Republika e Shën Markut
Nënshtetësiavenedikas
Gjinitë letrareHistorian

Nëse vite përpara ishte i qartë dallimi mes Barletit dhe Beçikemit,[4][5] sipas një studimi të rishtë, (ri)propozohet se këta dy humanistë janë i njëjti njeri.[6] Frymëzues për punën e Biemmit dhe Spandounesit, Barleti është ende popullor mes historianëve romantikë dhe nacionalistë. Por tashmë kërkimi historiografik mbi Skënderbeun mbështetet më shumë mbi bazën dokumentore sesa mbi veprën e tij.[7]

BiografiaRedakto

Barleti u lind dhe u rrit në Shkodër, atëherë pjesë e Republikës së Venedikut. Në veprat e tij e quan veten scodrensis (shkodran), ku më pas barazon të qenit shkodran me të qenit epirotas.[8] Për nevojat historiografike termi epirotas nëpër përkthime dhe tekste divulgative është bërë arbër ose shqiptar.[9] Studjuesit në mënyrë të larmishme e kanë vlerësuar që për nga etnia ka qenë italian (Du Cange, Iorga, Ducellier, Bartl) nga Barletta e Puljes,[10] dalmat (Giovio, Czwittinger, Fabricius), ose arbër (Zeno, Fallmerayer, Jireček) nga Balezo (Balezi,[11] Baleci ose Ballëza, në Rrjoll).[8]

Më 1474 Barleti mori pjesë në mbrojtjen e Shkodrës në rrethimin e parë nga ushtria osmane, ashtu si edhe në të dytin për të cilin shkroi një libër. Prindërit e tij u vranë gjatë rrethimeve. Kur Venediku ia lëshoi Shkodrën Perandorisë Osmane më 1479 me traktatin e Kostandinopojës, Barleti vajti në Venedik, ku u bë studjues i historisë, letërsisë klasike dhe i gjuhës latine.

Me të mbërritur në Venedik, iu dha një pension prej dy dykatësh dhe një tezgë kasapi në mishtoren e Rialtos si një burim i përkohshëm të ardhurash. Meqë kjo tezgë u pretendua nga Andrea Pezaro po atë vit, "noteri i gjykatës së lartë", Ludovik Xukoli, ndërhyri dhe këshilloi "djaloshin e sjellshëm" Barleti që të kërkonte "një punë tjetër të përshtatshme për të".[12] Më 1494 u priftërua pas studimeve teologjike në Venedik dhe Padova, dhe u emërua famullitar në kishën e Shën Shtjefnit në Piovene.

VepratRedakto

Rrethimi i ShkodrësRedakto

Vepra e parë e Barletit është "Rrethimi i Shkodrës" e shkruar në gjuhën latine (De obsidione Scondrensi, ad Serenissimum Leonardum Lauretanum aristocratiae Venetae principem, conciones variae Meumethae Turearum principe et ex aliis militae praefectis artificiose Compositae), botuar në Venedik për herë të parë më 1504.[10] U rishtyp disa herë në gjuhën italiane, frënge, polake dhe angleze. Në shqip u përkthye nga latinisti Henrik Lacaj.

Historia e Jetës Dhe të Bëmave Të SkënderbeutRedakto

Vepra e dytë dhe më e plotë e Barletit, me të cilën u bë i famshëm, është "Historia e Skënderbeut" po në latinisht, me titullin e plotë Mbi sjelljet e jetës dhe punët, veçanërisht kundrejt turqve, bëmat e Gjergj Kastriotit, princi i shkëlqyer i epirotëve, i mbiquajtur Skanderbeg për veprat e tij, ndryshe Aleksandri i Madh. Shkruar prej Marin Barlet Shkodranit (lat. De Vita Moribus Ac Rebus Praecipue Aduersus Turcas, Gestis, Georgii Castrioti, Clarissimi Epirotarum Principis, qui propter celeberrima facinora, Scanderbegus, hoc est, Alexander Magnus, cognominatus fuit, libri Tredecim, per Marinum Barletium Scodrensem conscripti). Vepra u bë burim i një literature të gjerë, të shkruar në gjuhë të ndryshme të botës si portugalishtja, spanjishtja, gjermanishtja më 1533,[10] frëngjishtja, anglishtja, serbishtja, greqishtja e deri në japonisht. Ndryshe prej Rrethimit, për këtë vepër Barleti u mbështet tek dëshmitë e të tjerëve.

Është cilësuar nga Jireçek si burimi kryesor i historisë së Skënderbeut.[13]

Histori e shkurtër e jetëve të Papave dhe PerandorëveRedakto

Një vepër e tretë i mvishet Barletit, Histori e shkurtër e jetëve të Papave dhe Perandorëve (Compendium vitarum pontificum et imperatorum, Venecie, 1555).[10] Por kërkimet e reja vërtetojnë që është vepër e Giovanni Stella, botuar nga Bernardino de Vitali.

MbiemriRedakto

  • Mustafa Kruja në përkthimin e vëllimit "Vëzhgime iliro-shqiptare" të përpiluar nga Thalloczy i radhit tre variante të tejshkruara mbiemrit: Barleci, Barlleci, Bardheci.[13] Çabej e shpjegon emrin Barletius nga një Bardheci, Barlleci etj., emër që vijon si emër familjesh në Shqipërinë e Veriut.[14] Në tre botimet e para të "Rrethimit të Shkodrës" me përkthimin e Lacajt, shënohet Barleci.[15] Përkthyesi i "Historisë së Skënderbeut", Stefan Prifti, radhit në parathënien e përkthimit se në Pukë ndodhet toponimi Bardheti, emër lumi, prej të cilit ai mbron më drejt shqiptimin Barleti kundrejt variantit Barleci.[16]

LiteraturaRedakto

ReferimeRedakto

  1. ^ Zamputti, Injac (2011). "Barleti apo Barleci?". ceeol.com.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Gjendja e adresës (lidhja)
  2. ^ Osmani, Tomorr (2007). "Humanisti Marin Barleci". bibliotekashkoder.com.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Gjendja e adresës (lidhja)
  3. ^ Winter, Susanna (2006). Venezia, l'altro e l'altrove: aspetti della percezione reciproca (në italisht). Edizioni di storia e letteratura. fq. 31. ISBN 9788884983244.
  4. ^ Babinger, Franz (1964). "Barlezio, Marino". treccani.it (në italisht).{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Gjendja e adresës (lidhja)
  5. ^ Clough, Cecil H. (1970). "Becichemo, Marino". treccani.it (në italisht).{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Gjendja e adresës (lidhja)
  6. ^ Karanxha, Ilia (2 gusht 2018). "Beçikemi larg gabimeve e fallsifikimeve". radiandradi.com.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Gjendja e adresës (lidhja)
  7. ^ Omari, Jeton (2014). "Scanderberg tra storia e storiografia". thesis.unipd.it (në italisht).{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Gjendja e adresës (lidhja)
  8. ^ a b Hosaflook, David (2012). "Reader's orientation". The Siege of Shkodra: Albania's Courageous Stand Against Ottoman Conquest, 1478 (në anglisht). Onufri. fq. xxix. ISBN 9789995687779.
  9. ^ Dani, Doan (2016). Shpikja e Mesjetës. Tiranë: Pika pa sipërfaqe. fq. 41, 45. ISBN 9789928185303.
  10. ^ a b c d Bartl, Peter (1974). "Barletius, Marinus". Biographisches Lexikon zur Geschichte Südosteuropas (në gjermanisht). 1: 138–139.
  11. ^ Cordignano F., L'Albania a traverso l'opera e li scritti di un grande Missionario italiano: il P. Domenico Pasi S.I. (1847-1914), Roma: Instituto per l'Europa Orientale, 1934, fq. 26.
  12. ^ Nadin, Lucia (2008). Mërgim e integrim: Shqiptarët në Venedik 1479-1552 [Migrazioni e integrazione: il caso degli Albanesi a Venezia (1479-1552)]. Përkthyer nga Pëllumb Xhufi. Tiranë: 55. fq. 40. ISBN 9789994356416.
  13. ^ a b Thalloczy, Ludwig (2004) [1916]. Vëzhgime iliro-shqiptare [Illyrisch-Albanische Forschungen]. Shkodër: Camaj-Pipa. fq. 22. ISBN 99927-56-34-9.
  14. ^ Studime filologjike, Tiranë: Akademia e Shkencave e RPSSH, Instituti i Gjuhësisë dje i Letërsisë, 1984, fq. 143.
  15. ^ Barleci M., Rrethimi i Shkodrës, Tiranë: Universiteti Shtetëror i Tiranës, Instituti i Historisë dhe i Gjuhësisë, 1967. 
  16. ^ Prifti, Stefan (1967). Lacaj, Henrik (red.). Hyrje: Disa shënime për jetën, veprën dhe vlerën e Barletit si historian [Marin Barleti, Historia e Skënderbeut]. Tiranë: Shtëpia botuese "Naim Frashëri". fq. 6. OCLC 8991403.