New Mexico apo spanjisht Nuevo México (sqt. Nju Meksiko / Meksika e re) është një shtet federalShtetet e Bashkuara Jugperëndimore. Është një nga shtetet maloreMaleve Shkëmbore jugore, që ndan rajonin Four Corners të SHBA-së perëndimore me Utah, Kolorado dhe Arizona, dhe kufizohet me Teksasin në lindje dhe juglindje, Oklahoma në verilindje dhe shtetet meksikaneChihuahua dhe Sonora në jug. Kryeqyteti i shtetit është Santa Fe, i cili është kryeqyteti më i vjetër në SHBA, i themeluar në vitin 1610 si selia e qeverisë së Nuevo MéxicoSpanjën e Re; qyteti më i madh është Albuquerque.

Nju Meksiko
Nuevo México (Spanjisht)
Yootó Hahoodzo (Navahoisht)
Shteti i Nju Meksikos
Nickname(s): 
The Land of Enchantment
Motot: 
Crescit eundo (shqip: Rritet ndërsa vazhdon)
Himni: "O Fair New Mexico" and "Así Es Nuevo México"
Harta e Shteteve të Bashkuara me Nju Meksiko të theksuar
Harta e Shteteve të Bashkuara me Nju Meksiko të theksuar
VendiShtetet e Bashkuara
Para shtetësisëNuevo México (1598–1848)
Territori i Nju Meksikos (1850–1912)
U pranua në Bashkim6 janar 1912 (47-të)
KryeqytetiSanta Fe
Qyteti më i madhAlbuquerque
Metroja më e madhe dhe zonat urbaneAlbuquerque i Madh
Qeveria
 • GuvernatoriMichelle Lujan Grisham (D)
 • Lieutenant GovernorHowie Morales (D)
LegjislaturaLegjislatura e Nju Meksikos
 • Upper houseSenati
 • Lower houseDhoma e Përfaqësuesve
JudiciaryGjykata e Lartë e Nju Meksikos
Senatorët amerikan
Delegacioni i Dhomës së Përfaqësuesve të SHBA (lista)
Sipërfaqja
 • Gjithsej121.591[1] sq mi (314.918 km2)
 • Sipërfaqe tokësore121.298[1] sq mi (314.161 km2)
 • Sipërfaqe ujore292[1] sq mi (757 km2)  0.24%
Area rank5th
Dimensions
 • Gjatësia371 mi (596 km)
 • Gjerësia344 mi (552 km)
Lartësia mbidetare
5.701 ft (1.741 m)
Highest elevation13.161 ft (4.011,4 m)
Lowest elevation2.845 ft (868 m)
Popullsia
 (2020)
 • Gjithsej2.117.522
 • Rank36-të
 • Dendësia17,2/sq mi (6,62/km2)
 • Dendësia rank45-të
 • Të ardhurat mesatare shtëpiake
$51.945
 • Income rank
45-të
Emri i banorëveNjumeksikan (spanjisht: Neomexicano, Neomejicano, Nuevo Mexicano)[3]
Gjuha
 • Gjuha zyrtareS'ka
 • Gjuhët e foluraAnglisht, Spanjisht, Navahoisht, Keres, Zuni[4]
Zona kohores
entire state (legally)UTC−07:00 (Mountain)
 • Verës (DST)UTC−06:00 (MDT)
Nara Visa (jo-formalisht)UTC−06:00 (Qendrore)
 • Verës (DST)UTC−05:00 (CDT)
Shkurtesa USPS
NM
Kodi ISO 3166US-NM
Shkurtesa tradicionaleN.M., N.Mex.
Latitude31°20′ N to 37°N
Longitude103° W to 109°3′ W
Faqja zyrtarewww.newmexico.gov

Nju Meksiko është i pesti më i madhi nga pesëdhjetë shtetet, por me pak më shumë se 2.1 milion banorë, renditet i 36-ti për nga popullsia dhe i 46-ti për nga dendësia e popullsisë. Klima dhe gjeografia e saj janë shumë të ndryshme, duke filluar nga malet e pyllëzuara deri te shkretëtira të rralla; Rajonet veriore dhe lindore shfaqin një klimë më të ftohtë alpine, ndërsa perëndimi dhe jugu janë më të ngrohtë dhe më të thatë; Rio Grande dhe lugina e tij pjellore shkon nga veriu në jug, duke krijuar një klimë bregore përmes qendrës së shtetit që mbështet një habitat bosque dhe klimë të dallueshme të pellgut të Albuquerque. Një e treta e tokës së Nju Meksikës është në pronësi federale dhe shteti pret shumë zona të mbrojtura të shkretëtirës dhe monumente kombëtare, duke përfshirë tre Vende të Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s, më të shumtën nga çdo shtet.[5]

Ekonomia e Nju Meksikos është shumë e larmishme, me sektorë kryesorë duke përfshirë nxjerrjen e naftës dhe mineraleve, fermë bagëtie, bujqësinë, lëndën drusore, kërkimin shkencor dhe teknologjik, turizmin dhe artet, veçanërisht tekstilin dhe artet pamore. Produkti i përgjithshëm i saj i brendshëm bruto (PBB) në vitin 2020 ishte 95.73 miliardë dollarë, me një PBB për frymë prej rreth 46,300 dollarë. Politika tatimore e shtetit karakterizohet nga taksimi i ulët deri në mesatar i të ardhurave personale të rezidentëve sipas standardeve kombëtare, me kreditime tatimore, përjashtime dhe konsiderata të veçanta për personelin ushtarak dhe industritë e favorshme; më pas, industria e saj e filmit është një nga më të mëdhatë dhe me rritjen më të shpejtë në vend.[6] Për shkak të zonës së saj të madhe dhe klimës ekonomike,[7] Nju Meksiko ka një prani të konsiderueshme ushtarake amerikane, duke përfshirë White Sands Missile Range dhe qendra kërkimore federale me vlerë strategjike, të tilla si Laboratorët Kombëtarë Sandia dhe Los Alamos. Shteti priti disa objekte kryesoreProjektit Manhattan, i cili zhvilloi bombën e parë atomike në botë dhe ishte vendi i testit të parë bërthamor, Trinity.

Historia e Nju Meksikos ka kontribuar në karakterin e saj unik demografik dhe kulturor. Një nga vetëm gjashtë shtetet me shumicë të pakicës, ai ka përqindjen më të lartë të kombit të hispanikëve dhe latino-amerikanëve dhe përqindjen e dytë më të lartë të amerikanëve vendas pas Alaskës.[8] Nju Meksiko është shtëpia e një pjese të Kombit Navajo, 19 komuniteteve federale Pueblo dhe tre fiseve të ndryshme Apaçët. Popullsia e saj e madhe hispanike përfshin Hispanot, të cilët rrjedhin nga kolonët e hershëm spanjollë, si dhe Chicanot dhe Meksikanët. Flamuri njumeksikan, i cili është ndër më të njohurit në SHBA, pasqyron origjinën eklektike të shtetit, duke mbajtur ngjyrën e kuqe dhe të artë të flamurit spanjoll së bashku me simbolin e lashtë të diellit të Zia, një fis Puebloan. Grumbullimi i ndikimeve indigjene, spanjolle, meksikane, hispanike dhe amerikane është gjithashtu e dukshme në kuzhinën unike, zhanrin e muzikës dhe stilin arkitektonik të Nju Meksikos.

GjeografiaRedakto

DemografiaRedakto

EkonomiaRedakto

KulturaRedakto

ReferimeRedakto

  1. ^ a b c "United States Summary: 2010—Population and Housing Unit Counts" (PDF). U.S. Census Bureau (në anglisht). shtator 2012. fq. 41. Marrë më 14 mars 2020.
  2. ^ a b "Elevations and Distances in the United States" (në anglisht). Shërbimi Gjeologjik i Shteteve të Bashkuara. 2001. Arkivuar nga origjinali më 15 tetor 2011. Marrë më 24 tetor 2011.
  3. ^ Neomexicano definition Arkivuar 27 qershor 2018 tek Wayback Machine nga Akademia Mbretërore Spanjolle (Real Academia Española)
  4. ^ "Most spoken languages in New Mexico in 2010" (në anglisht). MLA Data Center. Arkivuar nga origjinali më 23 maj 2013. Marrë më 4 nëntor 2012.
  5. ^ Centre, UNESCO World Heritage. "United States of America". UNESCO World Heritage Centre (në anglisht). Marrë më 2022-01-26.
  6. ^ Adrian Gomez. "New Mexico's film industry has bounded back to near pre-pandemic levels". Journal Arts and Entertainment (në anglisht). Marrë më 2021-07-19.
  7. ^ "N.M. military bases play key roles in national defense - Albuquerque Journal". www.abqjournal.com (në anglisht). Marrë më 2022-01-26.
  8. ^ Norris, Tina; Vines, Paula L.; Hoeffel, Elizabeth M. (shkurt 2012). "The American Indian and Alaska Native Population: 2010" (PDF). Census 2010 Brief (në anglisht). Zyra e Regjistrimit të Shteteve të Bashkuara. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 5 maj 2012. Marrë më 1 maj 2012.

Lidhje të jashtmeRedakto