Rasa gramatikore është një term në gjuhësi që tregon kategorizim të emrave, përemrave, mbiemrave, pjesoreve, dhe numërorëve sipas funksioneve të tyre gramatikore përkatëse brenda një sintagme, klauze, ose fjalie të dhënë. Në disa gjuhë, emrat, përemrat, mbiemrat, përcaktorët, pjesoret, parafjalët, numërorët, nyjat dhe modifikuesit e tyre marrin forma të ndryshme të lakimit, varësisht nga rasa e tyre. Derisa një gjuhë evoluon, rasat mund të bashkohen (për shembull, në greqishten e lashtë, rasa vendore u bashkua me rasën dhanore), një fenomen i quajtur zyrtarisht sinkretizëm.[1]

Anglishtja ka humbur në masë të madhe sistemin e saj të lakimit nëpër rasa, megjithëse përemrat vetorë ende kanë tri rasa, të cilat janë forma të thjeshtuara të rasave emërore, kallëzore dhe gjinore. Ato përdoren me përemrat vetorë: rasa kryefjalore (I, you, he, she, it, we, they, who, whoever), rasa kundrinore (me, you, him, her, it, us, them, whom, whomever) dhe rasa gjinore (my, mine; your, yours; his; her, hers; its; our, ours; their, theirs; whose; whosever).[2] Forma të tilla si I, he dhe we përdoren si kryefjalë ("I kicked the ball"), dhe forma të tilla si me, him dhe us përdoren si kundrinor ("John kicked me").

Gjuhët si greqishtja e lashtë, armene, asameze, shumica e gjuhëve balto-sllave, baskisht, bengalisht, shumica e gjuhëve kaukaziane, shumica e gjuhëve dravidiane,[3] gjermanisht, islandisht, japonisht, koreane, kurde, latine, sanskrite, tibetiane, gjuhët turkike dhe gjuhët Urale kanë sisteme të gjera rasash, me emra, përemra, mbiemra dhe përcaktorë që të gjithë lakohen (zakonisht me anë të prapashtesave të ndryshme) për të treguar rasën e tyre. Numri i rasave ndryshon midis gjuhëve: persishtja ka dy; anglishtja e sotme ka tri por vetëm për përemrat; arabishtja ka tri; gjermanishtja, islandishtja, greqishtja moderne dhe irlandishtja kanë katër; shqipja, rumanishtja dhe greqishtja e lashtë kanë nga pesë; bengalishtja, latinishtja, rusishtja, sllovakishtja, sllovenishtja dhe turqishtja kanë secila të paktën gjashtë; armenishtja, boshnjakishtja, kroatishtja, çekishtja, letonishtja, lituanishtja, polonishtja, serbishtja dhe ukrainishtja kanë shtatë; sanskritishtja dhe tamilishtja kanë tetë; asamezishtja ka 10; estonishtja ka 14; finlandishtja ka 15; hungarishtja ka 18 dhe gjuha tsez ka 64 rasa. 

Më zyrtarisht, rasa është përcaktuar si "një sistem i shënjimit të emrave të varur për llojin e marrëdhënies që ata mbajnë në kokat e tyre".[4]

HistoriaRedakto

Është pranuar gjerësisht se grekët e lashtë kishin një ide të caktuar për format e një emri në gjuhën e tyre. Një fragment i Anacreonit duket se e vërteton këtë. Sidoqoftë, nuk mund të konkludohet se grekët e lashtë dinin me të vërtetë se cilat ishin rasat gramatikore. Rasat gramatikore u njohën së pari nga stoikët dhe nga disa filozofë të shkollës peripatetike.[5][6] Përparimet e atyre filozofëve u përdorën më vonë nga filologët e shkollës aleksandriane.[7]

Gjuhët indo-evropianeRedakto

 
Në këtë shenjë në rusisht duke përkujtuar një përvjetor të qytetit të Balakhna, fjala Balakhna (Rusisht: Балахна) në të djathtë është në rasën emërore, ndërsa fjala Balakhne (Rusisht: Балахне ) është në rasën dhanore në Balakhne 500 Let ('Balakhna është 500 vjeç', fjalë për fjalë '[Ka] 500 vjet Balakhna') në pjesën e përparme të shenjës. Për më tepër, let është në rasën gjinore (shumës).

Megjithëse nuk ishin shumë të spikatura në anglishten moderne, rasat paraqiteshin shumë më spikatur në anglishten e vjetër dhe gjuhët e tjera të lashta indo-evropiane, të tilla si latinishtja, persishtja e vjetër, greqishtja e lashtë dhe sanskritishtja. Historikisht, gjuhët indo-evropiane kishin tetë rasa morfologjike, megjithëse gjuhët moderne zakonisht kanë më pak, duke përdorur parafjalët dhe renditjen e fjalëve për të përcjellë informacionin që ishte transmetuar më parë duke përdorur forma të veçanta emërore. Midis gjuhëve moderne, rastet ende shfaqen dukshëm në shumicën e gjuhëve balto-sllave (përveç maqedonishtes dhe bullgarishtes[8]), me shumicën që kanë gjashtë deri në tetë rasa, si dhe islandishtja, gjermanishtja dhe greqishtja e re, të cilat kanë katër. Në gjermanisht, rastat janë shënuar kryesisht te nyjat dhe mbiemrat, dhe më pak te emrat. Në islandisht, nyjat, mbiemrat, emrat e njerëzve dhe emrat janë shënuar të gjitha për rasë, duke e bërë atë, ndër të tjera, gjuhën gjermanike të gjallë që mund të thuhet se ngjan më shumë me proto-gjermanikishten.

Tetë rastet historike indo-evropiane janë si më poshtë, me shembuj ose të rasës shqipe ose të alternativës sintaksore shqipe për rasën:

Rasa Tregon Shembull fjalësh rasore Fjalia shembull Pyetëse Shënime
Emërore Kryefjala e një foljeje të fundme makina Makina është e kuqe. Kush apo çfarë?
Kallëzore Kundrinor i drejtë i një foljeje kalimtare makinën Gjoni e mori makinën me vete. Kë apo çfarë?
Dhanore Kundrinori i zhdrejtë i një foljeje makinës Makinës i dha pamje të re. Kujt apo për çfarë?
Rrjedhore Lëvizje prej diku prej makinës Pëllumbi u frikësua prej makinës. Prej kujt / Nga kush?
Gjinore Zotërues i një emri tjetër i, e makinës Xhami i makinës nuk hapet automatikisht. I, e kujt?
Thirrore Adresuesi Besnik Besnik, a je mirë?

Përshëndetje, Besnik!

Vendore Vendndodhja, qoftë fizike ose kohore në Japoni,

te Stacioni i autobusit,

në të ardhmen

Ne jetojmë në Japoni.

Gjoni po na pret në stacionin e autobusit.

Ne do të shohim se çfarë do të ndodhë në të ardhmen.

Ku? Kur? Përafërsisht korrespondon me parafjalët shqipe , mbi dhe nga dhe parafjalë të tjera më pak të zakonshme.
Instrumentale Një mjet ose mjet i përdorur ose shoqërues i pranishëm në/gjatë kryerjes së një veprimi me një leckë,

me dorë

Ne fshiu dyshemenë me një leckë.

Kjo letër është shkruar me dorë.

Si? Me çfarë ose duke përdorur çfarë? Me çfarë mjeti? Me kë? Korrespondon me parafjalët shqipe nga, me dhe përmes, si dhe ndërtime sinonime të tilla si duke përdorur dhe përmes.

Të gjitha sa më sipër janë vetëm përshkrime të përafërta; dallimet e sakta ndryshojnë ndjeshëm nga gjuha në gjuhë, dhe si të tilla ato shpesh janë më komplekse. Rasa bazohet thelbësisht në ndryshimet në emër për të treguar rolin e emrit në fjali - një nga tiparet përcaktuese të të ashtuquajturave gjuhë flektive. Anglishtja e vjetër ishte një gjuhë flektive, por anglishtja moderne nuk funksionon në këtë mënyrë.

EvolucioniRedakto

Ndërsa gjuhët evoluojnë, sistemet e rasave ndryshojnë. Në Greqinë e Lashtë të hershme, për shembull, rasat gjinore dhe rrjedhore u bashkuan, duke dhënë pesë rasa, në vend që të gjashtë të mbajtura në latinisht. Në hindishten moderne, rasat sanskrite janë reduktuar në tri: një rasë e drejtë (për kryefjalë dhe kundrinorët e drejtë) dhe rasë e zhdrejtë, dhe një rasë thirrore.[9][10] Në anglisht, përveç përemrave të diskutuar më lart, rasti është zhdukur tërësisht, përveç për dyzimin pronor/jo-posesiv te emrat.

Shiko edheRedakto

ReferimeRedakto

  1. ^ Clackson 2007.
  2. ^ The Chambers Dictionary, 11th edition
  3. ^ Including Tamil, Telugu, Kannada, Malayalam, etc.
  4. ^ Blake, Barry J. Case. Cambridge University Press: 2001.
  5. ^ "Linguaggio nell'Enciclopedia Treccani". Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  6. ^ Michael, Ian (10 qershor 2010). English Grammatical Categories: And the Tradition to 1800. ISBN 9780521143264. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  7. ^ Frede, Michael (1994). "The Stoic Notion of a Grammatical Case". Bulletin of the Institute of Classical Studies. 39: 13–24. doi:10.1111/j.2041-5370.1994.tb00449.x. JSTOR 43646836. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  8. ^ Slavic Languages on quickia.com
  9. ^ R. S. McGregor, Outline of Hindi Grammar, Oxford University Press, 1972.
  10. ^ Spencer, A. (2005). Case in Hindi. In Proceedings of the LFG05 Conference. Retrieved from http://web.stanford.edu/group/cslipublications/cslipublications/LFG/10/lfg05.html

Referimet e përgjithshmeRedakto

Lidhje të jashtmeRedakto