Hape menynë kryesore

Kryengritja e Shqipërisë së Mesme (1914-1915)

Kryengritja e Shqipërisë së Mesme[1] ose Lëvizja dumbabiste, ose Kryengritja islamike, ose Kryengritja fshatare [2] ishte kryengritje antikombëtare[3] e fshatarëve të Shqipërisë qendrore, kundër Princ Vidit dhe shtetit shqiptar gjatë vitit 1914, dhe ishte një nga arsyjet që princi të tërhiqet nga vendi, duke shënuar rrënien e Principatës së Shqipërisë.[4] Kryengritja u drejtua nga Haxhi Qamili, Arif Hiqmeti, Musa Qazimi dhe Mustafa Ndroqi.[5] Përveç amnistisë totale, rebelët kërkuan kthimin e Shqipërisë në sundimin e sulltanit të Perandorisë Osmane.

Lëvizja dumbabiste
Henderik Reimers, kapiteni holandezë i xhandarmarisë ndërkombëtare kapet nga forcat shqiptare (qershor 1914)
Henderik Reimers, kapiteni holandezë i xhandarmarisë ndërkombëtare kapet nga forcat shqiptare (qershor 1914)
Data 1914
Vendi Principata e Shqipërisë
Pjesëmarrsit në konflikt
Flag of the Ottoman Empire.svg Rebelë muslimanë pro osmanë të Shqiperisë së Mesme Flag of Albania.svg Shqipëria
Flag of Romania.svg vullnetarë rumunë
Civil ensign of Austria-Hungary (1869-1918).svg vullnetareë austro-hungarezë
vullnetareë kosovarë
Komandantët dhe udhëheqësit
Haxhi Qamili, Arif Hiqmeti, Musa Qazimi dhe Mustafa Ndroqi
Njësitë e përfshira

Kundështarë të rebelëve ishin princ Vidi, komandanti i xhandarmërisë Lodewijk Thomson i cili ra në detyrë, vullnetarë mirditorë me ne krye Prênk Bibë Dodën, vullnetarë kosovarë me në krye Isa Boletinin, vullnetarë rumune e austro-hungarezë.

5 shtator 1914, kryengritësit arrijnë të marrin Durrësin dhe të ngrenë flamurin osman ndërsa lëvizja përfundoi në qershor 1915, kur trupat serbe arrestuan kryetarët e kryengritjes Haxhi Qamilin dhe Musa Qazimin, duke i nxjerre përballë gjyqtarit Xhelal Bej Zogu i cili urdhëroi ekzekutimin e tyre.[6]

HistoriaRedakto

 
Princi Vilhem dhe gruaja e tij Sofie duke arritu në Shqipëri më 7 mars 1914

Princi Vidi morri fronin e Principatës së Shqipërisë më 7 mars 1914 dhe u desh të përballte situatës kaotike politike, brenda vendit dhe fqinjëve të saj.[7] Në bazë të Traktatin e Londrës nënshkruar më 30 maj 1913, fuqitë e mëdha zgjidhën më 29 korrik 1913 se ata duhet të themelojnë xhandarmëri ndërkombëtare për t'u kujdesur për rendin dhe sigurinë publike në territorin e Principatës së Re të Shqipërisë.[8] Në të njëjtën bazë ata krijuan Komisionin Ndërkombëtar të Kontrollit më 15 tetor 1913, për t'u kujdesur për administrimin e Shqipërisë së sapoformuar derisa institucionet e saj politike të ishin në rregull.[9]

Esad pashë Toptani, si ministër i luftës dhe i brendshëm, ishte kundër zgjidhjes paqësore të problemit me Deklaratën e Pavarësisë së Epirit të Veriut të 28 shkurtit 1914. Ai u kundërvu Komisionit Ndërkombëtar të Kontrollit i cili besonte se ky problem mund të zgjidhet me mjete diplomatike. Princi dhe kabineti i tij pranuan propozimet e Essad Pashës për të vendosur për zgjidhje ushtarake. Për të rritur forcën ushtarake të Principatës së Shqipërisë, mijëra pushkë italiane dhe armë austriake të makinave dhe maleve u blenë dhe u shpërndanë popullatës (kryesisht muslimane) të Shqipërisë qendrore.

RebelimiRedakto

Faza e parëRedakto

Kryengritja shpërtheu në maj 1914.[10] Krerët proturq të rebelëve bashkë me emisarët osmanë me të cilët bashkëpunonin u përpoqën të nxisnin paragjykime fetare ndaj Princ Vidit dhe t'i jepnin luftës kundër tij dhe shtetit shqiptar karakterin e një lufte për mbrotjen e Islamit.[11]

Më 17 maj Shijaku dhe Tirana u rrethuan nga rebelët, kurse një ditë më vonë u rrethua Durrësi. Dyshimi për organizimin e rebelimit ra mbi Esat Pashë Toptanin për shkak të thashethemeve që u përhapën dhe për shkak të kaluarës së tij me intriga, prandaj më 19 maj ai u arrestua. Po atë ditë rebelët morën Shijakun.[12] Kaosi u shtua pas dëbimit të Esad Pashës.[13] Pas marrjes së Tiranës dhe Shijakut në fund të majit, rebelimi u zgjerua edhe më shumë. Në fillim të qershorit morën Krujën dhe Kavajën. Më 15 qershor sulmuan Durrësin i cili u mbrojt me sukses dhe ne sakrificatë mëdha nga forcat qeveritare të kryesuara nga Gjon Markagjoni, malësorët e Isa Boletinit dhe vullnetarët durrësakë të kryesuar nga Luigj Gurakuqi. Më 17 qershor rebelët sulmuan prapë Durrësin por prapë dështuan ta merrnin. Atë ditë ra Lushnja. Më 21 qershor ra Elbasani. Më pas ranë Fieri dhe Berati.[14]

Duke përfituar nga gjendja e vështirë në të cilën ndodhej vendi për shkak të rebelimit në Shqipërinë e Mesme, forcat vorio-epirote sulmuan dhe pushtuan Kolonjën, Korçën dhe Tepelenën.[15]

Në fund të gushtit rebelët u përgatitën të sulmonin Vlorën, por banorët duke dashur të shmangnin luftën e dorëzuan qytetin vetë, me kusht që flamuri shqiptar të mos prekej. Më 1 shtator rebelët hynë në qytet.[16] Më 5 shtator, dy ditë pas largimit të Princit Vid nga Shqipëria, rebelët hynë në Durrës dhe ngritën flamurin turk. Drejtuesit e rebelëve dërguan një delegacion në Stamboll për t'i paraqitur qeverisë turke kërkesën për bashkimin e Shqipërisë me Turqi dhe për të marrë udhëzime[17]

Faza e dytëRedakto

Më 2 tetor u kthye në Shqipëri Esat Pashë Toptani.[18] Më parë, kishte firmosur një marrëveshje me kryeministrin serb Nikolla Pashiç me të cilën i premtonte Serbisë ankesimin e Shqipërisë Veriore dhe Lindore, si shpërblim Serbia e ndihmoi me mercenarë dhe me të holla. Në Durrës Esat Pasha shpalli veten kryetar të Qeverisë së Shqipërisë së Mesme. Me anë të grupimeve proturke të kryengritjes e zgjeroi pushtetin në Shqipërinë e Mesme. Ai u premtoi kryengritësve se do t'i shpronësonte bejlerët. Pas hyrjes së Perandorisë Osmane në luftë në anën e fuqive të Boshtit, marrëdhëniet e Esat Pashës me rebelët u përkeqësuan. Esati i cili ishte i lidhur me fuqitë e Antantës ndërmori veprime kundër rebelëve proturq kurse këta filluan ta luftonin Esat Pashën si tradhtar të otomanizmit dhe pronar të madh tokash.[19]

Në nëntor 1914 rebelët dogjën shtëpinë e Esat Pashës në Laprakë dhe hynë në Tiranë ku Haxhi Qamili dogji shtëpitë e bejlerëve dhe agallarëve patriotë. Esat Pasha i cili kishte mbetur i rrethuar në Durrës, mobilizoi me ndihmën e fuqive të huaja rreth 6000 mercenarë për të sulmuar Tiranën, por me të marrë vesh këtë Haxhi Qamili mobilizoi rreth 2000 fshatarë luftëtarë dhe sulmoi ushtrinë e Esatit në fshatin Zezë afër Krujës duke e shpartalluar. Esati u kthye prapë në Durrës.[20]

Në fillim të vitit 1915, Stambolli i cili tashmë kishte pranuar që Shqipëria të mbetej nën ndikimin e aleatit të saj austro-hungarez, u dërgoi rebelëve udhëzime që të orientonin politikën e tyre drejt Austro-Hungarisë dhe jo drejt bashkimit me Turqinë. Kjo kthesë shkaktoi përçarje në mesin e udhëheqësve të rebelimit. Njëri krah për shkak të orientimit të ri hoqi dorë nga parullat për bashkim me Turqinë, kurse krahu i proturqve fanatikë ku bënin pjesë Haxhi Qamili dhe Man Picari, vazhduan t'i konsideronin parullat proturke si programin kryesor të kryengritjes.[21]

Më 9 maj 1915 në mbledhjen e Këshillit të Përgjithshëm të rebelëve, u zgjodh kryetar Musa Qazimi, kurse më 13 maj Haxhi Qamili, i njohur si person me çrregullime mendore,[22] u zgjodh Komandant i Përgjithshëm. Pas kësaj Qamili nuk pyeste më askënd për veprimet e tij. Persekutonte patriotët dhe u digjte shtëpitë, prandaj filluan ta quanin Haxhi Zjarrmi. Ai shante poshtëronte, arrestonte, burgoste dhe vriste pa gjyq kundërshtarët.[23]

MizoritëRedakto

Gjatë rebelimit "forcat disciplinore" të rebelëve të cilat drejtoheshin nga myftiu i Tiranës, Musa Qazimi, kryen ekzekutime me qëllim të "spastrimit" të "Skizmatikëve bektashinj".[24] Përveç "Skizmatikëve bektashinj" viktima tjera të rebelëve ishin të krishterët[25][26]mësuesit patriotë shqiptarë të cilët përdornin alfabetin latin,[26] dhe klerikët myslimanë të cilët mbështesnin kombin shqiptar.[27]

Në listën e të arrestuarve dhe të burgosurve në Berat, në periudhën janar-shkurt 1915, ishin vetëm bejlerët që përkrahnin pavarësinë e Shqipërisë. Edhe në Elbasan ishin burgosur e internuar bejlerët e tillë, krahas atdhetarëve me prejardhje të ndryshme shoqërore.[28] Për udhëheqësin e rebelimit, Haxhi Qamilin, bejlerët që donin pavarësinë e Shqipërisë ishin "spiunë të kaurrëve", ata që donin Turqinë ishin të mirë.[22]

Në fazën e dytë të kryengritjes (tetor 1914-qershor 1915), krerët e rebelimit vranë atdhetarët e njohur, si Ismail Klosi, Hajredin Fratari, Baki Gjebrea, Hysen Gjirokastra etj.[29]

Ngatërresat e shteteve të huajaRedakto

Rebelimin e drejtonin prapa skenës agjentët e Turqisë.[2] Skema e organizimit të kryengritjes ishte tipike osmane e hartuar nga Komiteti Qendror i Partisë xhonturke "Bashkim dhe Përparim".[30] Pas rebelëve fshatarë dhe të pashkolluar qëndronin njerëz të përgatitur, në radhë të parë ish-nëpunësit shqiptarë të administratës osmane dhe emisarët xhonturq.[30]

Përveç Turqisë, këtu futën hundën edhe shtetet armike të Shqipërisë.[2] Sipas Princit Stuzda, një mik i shqiptarëve, i cili luftoi me armë për mbrojtjen e Durrësit, "Mjete, armë e të holla hyjnë nga çdo anë e kufijvet për t’iu shërbyer qëllimevet shkatërronjëse të të huajvet." [2]

Italia e nxiste edhe e përkrahte rebelimin me qëllim që ta dëbonte nga Shqipëria Princ Vidin. [2] Destabilizimi i shtetit shqiptar ishte edhe në interesin e Serbisë dhe Greqisë të cilat kështu e diskreditonin atë në sytë e Europës. Ambasadori bullgar në Beograd, pas një takimi me kryeministrin serb Nikolla Pashiq raportonte se qeveria serbe e shikonte me kënaqësi anarkinë në Shqipëri.[31] Serbia i përkrahu rebelët me municione të cilat ua dërgonte përmes Liqenit të Ohrit sepse në këtë mënyrë mendonte ta shkatërronte shtetin shqiptar.[2] Në mesin e kryengritësve të Shijakut sipas burimeve të kohës gjendej edhe një pop serb i cili me flamurin osman në dorë nxiste kryengritësit.[31] Kryetarët e rebelëve shfaqnin haptazi mirënjohjen e tyre për ndihmat që u kishin dhënë serbët dhe malazezët.[30]

Rebelimin e përkrahu edhe Greqia në mënyrë që të paralizonte qëndresën kundër ndërhyrjes ushtarake greke në jug të Shqipërisë dhe për t'i treguar shqiptarëve ortodoksë se kjo ishte lëvizje myslimane kundër të krishterëve, e për t'i shtyrë drejt bashkimit me Greqinë.[2][31] Sipas Mehdi Frashërit "në Shqipëri kishte 400 priftërinj ortodoksë, të cilët ishin agjentë vullnetarë të mitropolitit grek të Durrësit, Jakovit, dhe, me anë të tij, edhe ministrit të Greqisë në Shqipëri, Varatasit."[32]

ReferimetRedakto

  1. ^ Akademia 2007, p. 64
  2. ^ a b c d e f g Abas Ermenji (January 14, 2018). "LEVIZJA DUMBABISTE (TURKOMANE) E MUSA QAZIMI, LEVIZJE ANTISHQIPTARE (1914)". Vendi që zë Skënderbeu në historinë e Shqipërisë. Çabej. f. 369. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  3. ^ Akademia 2007, p. 64
  4. ^ Heaton-Armstrong, Duncan (2005). "An Uprising in the Six-Month Kingdom". Gervase Belfield and Bejtullah Destani (IB Tauris, in association with the Centre for Albanian Studies). Arkivuar nga origjinali origjinali më January 25, 2011. Marrë më January 25, 2011. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  5. ^ "The Efforts to settle amputated Albania state". albaniainbrief.com. Arkivuar nga origjinali origjinali më 28 janar 2011. Marrë më 28 janar 2011. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  6. ^ Robert Elsie: A Dictionary of Albanian Religion, Mythology, and Folk Culture. Taurus, London 2001, S. 377.
  7. ^ Elsie, Robert. "Albania under prince Wied". Arkivuar nga origjinali origjinali më January 25, 2011. Marrë më 25 janar 2011. Wied agreed to accept the Albanian throne, and arrived in Durrës on 7 March 1914… The chaotic political situation both within Albania and with Albania’s neighbours Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  8. ^ Elsie, Robert. "Albania under prince Wied". Arkivuar nga origjinali origjinali më 25 janar 2011. Marrë më 25 janar 2011. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  9. ^ Zaharia, Perikli (24 mars 2003). "The post-1989 constitutional course of south east europe". Athens: Centre for European Constitutional Law. Arkivuar nga origjinali origjinali më 22 janar 2011. Marrë më 22 janar 2011. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  10. ^ Akademia 2007, p. 64
  11. ^ Akademia 2007, p. 67
  12. ^ Akademia 2007, p. 64-65
  13. ^ Vickers, Miranda (1999). The Albanians: a modern history. I.B.Tauris. f. 85.  978-1-86064-541-9. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  14. ^ Akademia 2007, p. 67
  15. ^ Akademia 2007, p. 63
  16. ^ Akademia 2007, p. 67
  17. ^ Akademia 2007, p. 67
  18. ^ Akademia 2007, p. 68
  19. ^ Akademia 2007, p. 68
  20. ^ Akademia 2007, p. 68-69
  21. ^ Akademia 2007, p. 69
  22. ^ a b Flloqi, Thanas. "Si u var Haxhi Qamili?". opinion.al. Marrë më 2 January 2019. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  23. ^ Akademia 2007, p. 71
  24. ^ Gazmend Bakiu and Kastriot Dervishi. "Musa QAZIMI -- N/Prefekt i Tiranes 1913-1914". Tirona. Arkivuar nga origjinali origjinali më 10 gusht 2018. Marrë më 7 janar 2019. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  25. ^ Lulzim Hoxha (October 2013). "The Making of Political Rituals in Albanian Society". Academic Journal of Interdisciplinary Studies MCSER Publishing, Rome-Italy. 2 (8): 181.  2281-3993. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  26. ^ a b "A duhet ndryshuar historia e Kombit tonë?". noa.al. Marrë më 2017-10-29.
  27. ^ Gazmend Shpuza (1986). Kryengritja fshatare e Shqipërisë së Mesme 1914-1915. Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë, Instituti i Historisë. f. 339. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  28. ^ Akademia 2007, p. 71
  29. ^ Akademia 2007, p. 71
  30. ^ a b c Bello, Hasan (2017). Historia e shqiptarëve gjatë shekullit XX. Botime Albanologjike. f. 336-339. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  31. ^ a b c Bello, Hasan (2017). Historia e shqiptarëve gjatë shekullit XX. Botime Albanologjike. f. 330. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  32. ^ Frashëri, Mehdi (2005). Kujtime. Omsca 1. f. 13. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)

BibliografiaRedakto

  • Akademia e Shkencave të Shqipërisë (2007). Historia e popullit shqiptar: vëllimi i tretë. Tiranë: Toena. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)