Isa Boletini

Komandant dhe politikan shqiptar

Isa Bej Boletini (Boletin, 15 janar 1864Podgoricë, 23 janar 1916) i njohur edhe thjesht si Isa ose Isë Boletini, ka qenë komandant shqiptar, politikan, rilindas dhe luftëtar në Vilajetin e Kosovës, pjesëmarrës në rini në veprimet e Lidhjes së Prizrenit.

Isa Boletini
15 Janar 186423 Janar 1916
Isa Boletini, Dutch Military Mission (1914).jpg
Isa Boletini në vitin 1914
Vendi i lindjes Boletin, Vilajeti i Kosovës, Perandoria Osmane
Vendi i vdekjes Podgorica, Mali i Zi
Pala Lidhja e Prizrenit (1878–1881)
Shërbimi Flag of Turkey.svg Ushtria Osmane
  • Lëvizja Kaçake
Vitet e shërbimit 1881–1916
Njësia Kreu i dyfekxhinjëve të pallatit të sulltanit

Roje i Princ Vidit

Betejat/luftërat Kryengritja e vitit 1910
Kryengritja e vitit 1912
Kryengritja e Dibër-Ohrit
Çmimet Titulli "Hero i Popullit".svg Hero i Popullit

Isa Boletini shërbeu si kryetar i rojeve të pallatit sulltanor, prej ku u kthye me grada dhe çifligje dhe pas ardhjes së xhonturqve dhe masave të tyre drejtoi kryengritjet e vitit 1910 dhe atë të vitit 1912. U caktua ndër rojet e Princ Vidit gjatë sundimit të tij jetëshkurtër. U vra gjatë një dy-luftimi të ashpër me forcat malazeze në Podgoricë, pasi u vranë 17 luftëtarët e vet me në krye me personin më të zgjuar në Shqipërinë e Mesme Geri Musta.

BiografiaRedakto

Isa Boletini lindi në fshatin Boletin afër Mitrovicës, Perandoria Osmane. Familja e Isait kishte migruar në Boletin nga fshati Isniq afër Deçanit, për shkak të një gjakmarrje megjithëse në fund të fundit u përshëndet nga Shala, në veri të Shqipërisë. Ata përvetësuan mbiemrin "Boletini". Shala ishin fisi më i varfër i Shqipërisë, me një përjashtim të vogël të rreth 400 familjeve që jetonin në Isniq. Ata ishin në konflikt me fisin Gashi derisa bënë paqe në gusht 1879 me urdhër të sulltanit.

Vitet 1881-1907Redakto

Pas ngritjes së Lidhjes së Prizrenit, Isa mori pjesë në betejën e Slivovës kundër forcave të rregullta osmane më 22 prill 1881.[1] Manastiri i Sokolicës mbrohej nga Isa me të vëllanë e madh, Ahmetin.[2] Baza e pushtetit të tij u bë konfiskimi ilegal i pronave. Në vitet 1898-1899 filloi të paguhej për të mbrojtur komunitetin serb ortodoks në Mitrovicë. Si shpërblim për shërbimet e tij Serbia i dha një medalje dhe e furnizoi me armë.[3] Pas ndodhive të kazanë e Mitrovicës kundrejt serbëve, Perandoria Ruse i vë kusht Stambollit hapjen e një konsullate ruse në Mitrovicë më 7 maj 1902. Boletini shpalli se shtëpitë e mbarë serbëve do të digjeshin po qe se do të hapej "kangjallozi i Moskovit në Mitrovicë". Raportohet se më 29 shtator iu dorëzua autoriteteve osmane dhe se do të falej për bëmat e tij të deriatëhershme, më 24 nëntor mbërriti në Stamboll, ku u caktua në krye të dyfekxhinjve,[4] siç ishte mënyra e qeverisjes e Sulltan Abdyl Hamidit për të bërë për vete krerë të zëshëm vendorë.[5] Iu dha vendimi për të filluar punimet e Fabrika e Gurëve të Mullinjve në Boletin, si dhe iu akordua titulli bej.[6]

Pasi shërbeu si kreu i dyfekxhinjve për katër vite, u kthye me çifligje që i ishin caktuar si shpërblim për shërbimi dhe grada ushtarake në milicinë vendore.[4] U bë njeriu më i famshëm dhe më i pasur i Mitrovicës,[7] mblodhi pasues të armatosur dhe mblodhi armatime e financime si nga serbët duke pasur gjithashtu një linjë telegrafike drejtpërdrejtë me Pallatin Jëlldëz, si kapedan vendor i sulltanit.[8]

1908-1911Redakto

Gjatë Revolucionit Xhonturk më 1908, u bë një mbledhje e madhe e ulemave dhe parisë shqiptare njohur si Kuvendi i Ferizajt për të përkrahur rikthimin e kushtetutës, ndërsa Boletini me krerë të tjerë e shihnin këtë si shenjë pabesie ndaj sulltanit. U tërhoq nga kuvendi para se të merrej ndonjë vendim, duke kuptuar dobësinë e pozitave të tij. Thuhej se sulltani i kishte kërkuar ndihmë Boletinit që të zhbënte kuvendin e mbajtur në Ferizaj.[9] Ai ishte besnik ndaj sulltanit ndonëse më 1908 i kishte ndihmuar fillimisht xhonturqit.[10][11]

Komiteti "Bashkim e Përparim" pas gati një muaji të kthimit të Kushtetutës vendosi t'i jepte vëmendje gjakmarrjes në Vilajetin e Kosovës, dhe nga fundi i vitit masa të ashpra u morën nga vendorët - Nexhip bej Draga me anëtar të tjerë të parisë së Kosovës e shihnin Boletinin si pengesë dhe besnik të sulltanit dhe loboi për ndalimin dhe arrestimin e tij, Draga donte vendosjen e rendit të ri ligjor, ndërsa Boletini donte privilegjet e vjetra caktuar nga koha e sulltanit. Pasi ia arriti të ndërhynte përmes Komitetit të Selanikut që qeveria të merrte masa ndaj Boletinit,[12] i dërguan një oficer të shoqëruar për t'i dhënë Boletinit një urdhër gjykate që t'i kthente të quajturit Haxhi Alisë çifligun që kishte qenë më parë i tij para se t'ia jepte sulltani. Boletini përqeshi urdhrin, përzuri autoritetet që më pas e sulmuan, Isa mundi të ikte me njerëzit e tij, por kulla iu dogj. Mytesarifi i Pejës këshilloi autoritetet qendrore osmane se veprimet ndaj Isës nuk do të çonin drejt ndonjë rrugëzgjidhjeje, por duhej bërë një demonstrim force në mbarë vilajetin për të bindur krerët e tjerë vendorë të sistemit deruhdecilik.[13]

Gjatë kundër-revolucionit të prillit 1909 Isa me krerë të tjerë i ofruan sulltanit ndihmën e tyre.[14] Më 15 maj 1909 Xhonturqit, duke vazhduar mohimin e të drejtave kombëtare shqiptare, vijuan me fushata kundër atyre që nuk paguanin taksat e reja të caktuara në Stamboll. Në Mitrovicë u caktua gjeneral i brigadës 18 Xhavid Pasha, ku zëvendësoi Shemsi Pashën e vrarë (vëllamë i Isës),[15] për të përvijuar një vazhdë operacionesh ndaj malësorëve shqiptarë për dorëzimin e armëve dhe në veçanti për ta kapur.[16] Ishte ndër konspiruesit dhe organizatorët e kryengritjes së 1910 me Hoxhë Said efendiun, Nexhip bej Dragën, Hasan Prishtinën, Mehmet pashë Derallën, Rexhep Mitrovicën, Bedri Pejaninn\, Salih Gjukën dhe Idriz Seferin.[17] Isa me shumë krerë të tjerë të Pejës e Gjakovës mbajtën qëndrim ndaj trupave osmane, gjë që çoi drejt gjakderdhjesh dhe bombardimin të fshatrave shqiptare.[18][19] Pas revoltave të herëpashershme në Vilajetin e Kosovës, prillin e 1910 qeveria xhonturke vendosi krijimin e një korpusi ushtarak të posaçëm për "shtrimin" e Shqipërisë, në krye të të cilit u vu gjenerali Turgut Pasha. Në bashkëpunim me Idriz Seferin dhe krerët shqiptarë, Isa i priu betejave të rënda në grykën e Kaçanikut, Zagovac, Çernalevë, Kabash e Virnaglava.[20] Në Çernalevë kryengritësit e mbajtën ushtrinë osmane për dy ditë.[1]

Ikanakët kosovarë gjetën strehim në Mal të Zi që herët me ndodhitë e 1909, ku Knjaz Nikolla shpresonte t'i kishte ata si ndihmë më pas gjatë zgjerimit në trojet shqiptare. Isa me të vetët ishin atje,[21] u takua me krerë shqiptarë, merrte ndihma dhe armatim nga Mali i Zi[22] duke e përdorur kështu si bazë.[23][24] Fillimisht Mali i Zi e shpërfilli praninë e tij, por pas kërkesave të ambasadorit osmane e eskortoi larg kufirit.[23]

Kryengritja e 1912 dhe Autonomia e ShqipërisëRedakto

Në pragun e revoltës, qeveria serbe punoi me disa banda kaçake shqiptarësh që të ishin të gatshme të vendosnin në vështirësi osmanët dhe me atë qëllim iu vardisën edhe Boletinit përmes organizatës terroriste Dora e Zezë.[25] Më 23 prill 1912 njerëzit e Hasan Prishtinës çuan krye në Malësinë e Gjakovës dhe u përhapën më tej.[26] Më 20 maj së bashku me krerë të tjerë, Boletini mori pjesë në kuvendin e Junikut ku u dha besa dhe u nënshkrua një shpallje,[27] për t'i shpallur luftë qeverisë xhonturke përmes kryengritjes së armatosur në Vilajetin e Kosovës.[26][28][29] Shqiptarët e Sanxhakut të Prishtinës të kryesuar nga Isë Boletini, Xhemal beg Prishtina dhe Beqir agë Vulçiterna i thyen turqit në Llap e Gollak dhe më pas zunë Prishtinën me pëlqimin e banorëve, përkundrejt komandantit vendor.[30] Krerët mësynë Shkupin, të cilin e zunë më 12-15 gusht të 1912,[26][31] së bashku me Riza Begin mendonte të shkonte në Selanik për të liruar sulltanin dhe nuk ishte për autonomi - sipas Hasan Prishtinës.[32] Më 18 gusht Prishtina arriti t'i bindte krerët luajalistë që të binin në ujdi me autoritetet osmane për të drejtat sociopolitike e kulturore shqiptare.[33][34] Boletini u paqtua dhe u kthye për në shtëpinë e vet pas premtimeve për autonomi vilajeteve shqiptare.[35]

Në gusht, kolonel Dragutin Dimitrijević "Apis" i Dorës së Zezë, i dërgoi një letër Isës që me pasuesit e tij t'i ndihte serbët në luftë kundër osmanëve.[36]

Luftërat Ballkanike dhe Pavarësia ShqiptareRedakto

Në fillim të Luftës së Parë Ballkanike, ushtria osmane u mbështet nga vullnetarët dhe trupat e çrregullta shqiptare; autoritetet osmane furnizuan Isën me 65,000 armë[37] për trimat e tij për të mbrojtur trojet shqiptare brenda Perandorisë Osmane, gjë që i zhgënjeu serbët.[38] Në shtypin serb raportohej se gjatë dorëzimit të kryengritësve shqiptarë në Lumë, Isa Boletini me trimat e tij u arratisën.[39] Nga Dibra njoftoi për pjesëmarrjen në Kuvendin e Vlorës.[40] Nga 8 deri më 11 të vjeshtës së tretë bujti te Hasan bej BiçakçiuElbasan së bashku me Mehmet pashë Dërrallën dhe Ajdin bej Dragën, u nisën të nesërmen me Mid'hat bej Frashërin pasi pritën përfaqësuesit e Dibrës me Myfti Vehbiun.[41] Më 29 të vjeshtës së tretë, Isa mbërriti në Asamblenë e Vlorës si përfaqësues i Mitrovicës.[42] Nën drejtimin e Mehmet Pashës, së bashku me Riza Beun kishte detyrë të organizonte milicinë kombëtare.[43]

Më 1 prill 1913 së bashku me Ismail Qemalin, të birin Qamilin, Mark Kakarriqin dhe Gurakuqin i hipën jahtit të Dukës së Montpensier-it dhe zbritën në Brindisi.[44] Pas bashkimit të Esad pashë Toptanit me qeverinë e Vlorës, shihej me armiqësi nga qeveria aty, sipas Fejzi bej Alizotit ishte vendosur mes Isës, Salih Gjukës dhe Gurakuqit që ta vrisnin pashain porsa të shëtiste mbi urën e skelës dhe ta hidhnin në det. Pasi ia kishin komunikuar Ismail Beut, kishte thënë se po të veprohej me vrasjet e njëri-tjetrit që në formim të shtetit shqiptar, do të merrte valixhet e do të ikte.[45]

Më 23 shtator shqiptarët e Dibrës u hodhën në revoltë kundër serbëve. Gjashtë mijë forca të udhëhequra nga Isa dhe Bajram Curri[46] kaluan kufirin dhe, pas një beteje, morën Dibrën, ku vranë disa oficerë dhe i dëbuan të tjerët nga qyteti. Ushtarët që shpëtuan ia mbathën nga ana tjetër e lumit Radikë, më pas serbët nuk vonuan dhe u hakmorën me mizori të skajshme, sidomos në krahinën e Lumës.[47] Pas pak muajsh ai u largua nga Vlora sa qe pa dhënë dorëheqjen Ismail Qemali, mori një shtëpi me qira në Shkodër.

FamiljaRedakto

Më 1875 i vdes babai dhe zot shtëpie bëhet vëllai i madh, Ahmeti. Më 1894 i vritet vëllai Ahmeti dhe gjakun e merr vëllai tjetër Halili duke e vrarë serbin Jovan e Zernosekut.[48]

Gjatë kohës së tij në Stamboll, katër nga fëmijët dhe nipat e tij u regjistruan në Aşiret Mektebi (shkolla e fiseve), Tafil Boletini vijoi duke ndjekur shkollën Harbiye (Akademinë Ushtarake).[49]

TrashëgimiaRedakto

Për Isa Boletinin shkroi Aubrey Herbert "A meeting with Isa Boletini" (Një takim me Isa Boletinin) më 1912, monografia e Skënder Luarasit botuar më 1972 dhe e Fatmire Musës më 1987. Ndër botimet enciklopedike shquhet zëri i tij në Fjalorin Historik të Robert Elsie botuar në gjuhën shqipe më 2011 si dhe në Fjalorin Enciklopedik Shqiptar të vitit 1985 dhe 2011, zëri “Isa Boletini” në Enciklopedinë e Jugosllavisë botuar më 1982.[50] Eqrem bej Vlora e përshkruan te Lebenserinnerungen:[51]

Isa Boletini dhe Bajram Curri ishin burra "selfmade", por jo krejtësisht parveny, sepse familjet e tyre në fis dhe në krahinë, mbaheshin për "dyer të forta". Isai jetonte në fshatin Boletin, në afërsi të Mitrovicës, në një shtëpi të bukur tradicionale [...]. Të dy ishin prototipa të condottieri shqiptarë të shek. të 20të. Prijës popullorë të llojit më të mirë, por disi të ndryshëm përsa i përket dukës, sjelljes po edhe mënyrës së mendimit. Isai ishte konservativ, patriarkal, i rregullt, serioz, fjalëpak, por me një pamje të jashtme të rëndë, tepër i sjellshëm e miqësor e besnik sa s'thuhet. Ai kërkonte dhe merrte vetëm çfarë i duhej. [...] Që të dy ishin atdhetarë të zjarrtë shqiptarë, edhe pse që të dy ishin krejtësisht analfabetë. Isai u vra prej malazezve, me afrimin e trupave austro-hungareze më 1916 në Podgoricë, pas një lufte të ashpër disa orëshe (austriakët erdhën vonë dhe nuk arritën ta shpëtojnë atë dhe 17 bashkëluftëtarët e tij).

Vepra e Isa Boletinit është nderuar në çdo kohë në gjithë Shqipërinë etnike. Emrin e tij e mbajnë shkolla, rrugë, lagje e sheshe. Gjithashtu ka një batalion special të ushtrisë shqiptare, që u instalua në Irak, që mban emrin e Isa Boletinit.[52]

Shiko edheRedakto

ReferimetRedakto

  1. ^ a b Gabim referencash: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura :1
  2. ^ Hrašovec, Ivana M. (18 qershor 2015). "Od mita do provokacije". Vreme (1276). Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  3. ^ Gawrych 2006, pp. 134
  4. ^ a b Gabim referencash: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura Gawrych1342
  5. ^ Gawrych 2006, pp. 139, 205, 208.
  6. ^ Avdyli, Ramiz (4 janar 2015). "Isa Boletini në dosjen e Portës së Lartë". telegrafi.com. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  7. ^ "Једна ретка књига: Успомене са пута у манастир Девич". Дело. Belgrade. 41: 241. 1906. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  8. ^ Gawrych 2006, pp. 134, 208.
  9. ^ Hanioğlu, M. Șükrü (2001). Preparation for a Revolution: The Young Turks, 1902-1908. Oxford University Press. f. 476. ISBN 9780199771110. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  10. ^ Gawrych 2006, pp. 152, 208.
  11. ^ Elsie 2010, p. 49.
  12. ^ Gawrych 2006, pp. 161–162.
  13. ^ Gawrych 2006, p. 163.
  14. ^ Gawrych 2006, p. 168.
  15. ^ Vlora, Eqrem bej; Von Godin, Marie Amelie von Godin (2010) [1956]. Kontribute në historinë e sundimit turk në Shqipëri: një Skicë Historike (gjerm. Beiträge zur Geschichte der Türkenherrschaft in Albanien: eine historische Skizze. II. Tiranë: Shtëpia Botuese "55". ff. 160–161, 172. ISBN 978-99943-56-89-8. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  16. ^ Gawrych 2006, pp. 173–174.
  17. ^ Kansu, Aykut (2000). Politics in Post-revolutionary Turkey, 1908-1913 (PDF). Brill. f. 381. ISBN 9789004115873. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  18. ^ Pearson 2004, p. 6.
  19. ^ Skendi 1967, pp. 393, 435.
  20. ^ Vlora, Eqrem bej (2003). Kujtime 1885-1925. Përkthyer nga Afrim Koçi. Tiranë: IDK. ff. 242-243nb. ISBN 99927-780-6-7. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  21. ^ Vlora 2003, p. 250.
  22. ^ Gawrych 2006, p. 177.
  23. ^ a b Treadway 1998, p. 73.
  24. ^ Skendi 1967, p. 408.
  25. ^ Skendi 1967, p. 445.
  26. ^ a b c Pearson 2004, p. 24.
  27. ^ Vlora, Syrja bej (2013) [1921-1925]. Kujtime, nga fundi i sundimit osman në Luftën e Vlorës. Përkthyer nga Ali Asllani. Tiranë: Iceberg. ff. 223–225. ISBN 978-9928-4140-4-5. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  28. ^ Skendi 1967, p. 428.
  29. ^ Gawrych 2006, p. 192.
  30. ^ Prishtina, Hasan (2009) [1921]. Nji shkurtim kujtimesh mbi kryengritjen shqyptare të vjetit 1912. Prishtinë: rrokullia.com. ff. 28nb. ISBN 9789951519021. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  31. ^ Skendi 2006, p. 436.
  32. ^ Prishtina 2009, pp. 33-34.
  33. ^ Skendi 1967, p. 437.
  34. ^ Gawrych 2006, p. 195.
  35. ^ Treadway 1998, p. 108.
  36. ^ MacKenzie, David (1989). Apis, the Congenial Conspirator: The Life of Colonel Dragutin T. Dimitrijević. f. 87. ISBN 9780880331623. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  37. ^ Hall 2002, pp. 46-47.
  38. ^ Gawrych 2006, pp. 197, 202, 208.
  39. ^ "Разоружање Љуме", Правда (318), f. 2, 17 nëntor 1912 Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  40. ^ Ikonomi 2012, p. 183.
  41. ^ Nosi, Lef (2007). Dokumente historike 1912-1918. Tiranë: ASH, Instituti i Historisë. ff. 60, 73, 79-80nb. ISBN 978-99956-10-04-3. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  42. ^ Nosi 2007, p. 158.
  43. ^ Ikonomi 2012, p. 279.
  44. ^ Ikonomi 2012, p. 242.
  45. ^ Ikonomi, Ilir (2016). Esat pashë Toptani: njeriu, lufta, pushteti. Tiranë: Uet press. ff. 186nb. ISBN 978-9928-190-91-8. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  46. ^ Rudić & Milkić 2013, p. 327.
  47. ^ Ikonomi 2016, pp. 197-198.
  48. ^ Gabim referencash: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura :0
  49. ^ Clayer, Nathalie (2007). Aux origines du nationalisme albanais: la naissance d'une nation majoritairement musulmane en Europe. Karthala. f. 87. ISBN 9782845868168. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  50. ^ Nushi, Pajazit (13 prill 2015). "Isa Boletini dhe kontekstualizimi i veprimtarisë së tij në shkrimet bashkëkohore". botasot.info. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  51. ^ Vlora, Eqrem bej (2003). Kujtime 1885-1925. Përkthyer nga Afrim Koçi. Tiranë: IDK. f. 280. ISBN 99927-780-6-7. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  52. ^ Jeta dhe vdekja e Isa Boletinit :: Shpirti i Shqiptarit :: Shqiptare te bashkuar per nje Shqiperi te bashkuar !

LiteraturaRedakto

Lidhje të jashtmeRedakto