Hape menynë kryesore

Me termin Kanun[a] mëtohet të shënjohet tërësia e normave të së drejtës dokesore shqiptare.[1] Gjatë të paktën pesë shekujve të fundit e deri më sot, ligjet e pashkruara zakonore u trashëguan brez pas brezi nga pleqtë fisnorë vetëm në mënyra gojore.[2] Botimi i parë i përmbledhjes u bë në shekullin XIX.[3]

E ushtruar qëmoti në të gjitha trevat shqiptare, e drejta dokësore mori emërtime të ndryshme në varësi të trevës etnografike: e Maleve (Kanuni i Lekë Dukagjinit), e Dibrës, e Kurbinit (Kanuni i Skënderbeut), e Bendës, e Lumës, e Çermenikës, e Labërisë (Kanuni i Papa Zhulit, Kanuni i Idriz Sulit) dhe e Çamërisë.

Besa, burrnia dhe nderi kanë një rëndësi kryesore në të drejtën dokesore si gurthemeli i sjelljes personale dhe shoqërore.[3][4][1] Me kalimin e kohës, doket kanunore kanë pësuar zhvillimin e tyre historik, janë ndryshuar e plotësuar me norma të reja, në përshtatje me kërkesat e caktuara të zhvillimit ekonomiko-shoqëror.[5] Kanuni udhëzonte të gjitha aspektet e shoqërisë paramoderne shqiptare.[6]

Gjatë periudhave të sundimit nga fuqitë e jashtme të ndryshme, e drejta dokesore shqiptare nuk u asimilua falë funksionit që kishte për mbrojten e interesave të bashkësisë së saj, duke ruajtur në përmbajtjen e saj veçantitë origjinale dhe duke vazhduar të mbijetonte e të zbatohej në praktikë paralelisht me ligjet e tjera.[5][7]

Në vitet e regjimit komunist Shteti shqiptar i suprimoi me forcën e ligjit praktikat zakonore duke i mënjanuar si "zakone prapanike". Ushtrimi i normave kanunore u rikthye pas viteve '90 në viset shqiptare pasi kolapsuan institucionet shtetërore;[8] në Shqipëri ushtrimi i së drejtës dokesore u vërejt sidomos në çështjet e lidhura me të drejtën pronësore.[9]

Emrat e përdorurRedakto

Përpos emrit kanun fjalët për të përshkruar të drejtën dokesore ishin: doke, zakon, venom, usull, itifatk, adet, sharte, udhë ose rrugë.[10][8][11][12][13][14] Sipas Kristo Frashërit, këto fjalë janë përdorur në fillim për të përshkruar një normë të vetme dhe jo të gjithë përmbledhjen siç përdorët sot; faktikisht emri me të cilin turqit i referohej tërësisë së ligjeve të Perandorisë Osmane ishte kanun-name.[15]

Fjala kanun ka prejardhje nga fjala greqishte e lashtë κανών, canón, që domethënë "shufër matëse", "standard", dhe nënkupton rregull.[16] Fjala është e ardhur në gjuhën shqipe përmes osmanishtes.[17] Trajtë e cila duhet të jetë bërë e përmbarshme në periudhën osmane.[18] Aq e përdorur ka qenë në rend bisedor saqë për kur diçka ishte e ligjshme thuhej "asht kanun",[1] dhe kur ishte e jashtëligjshme "kanuni nuk e ep". Ligjja dokesore quhej vetëm kanun.[19]Von Godin është e mendimit se ligjes dokesore ia dhanë Osmanët emrin kanun dhe se emri shqiptar Lek (ligji) nisi të kuptohej si emër i përveçëm që më pas iu mvesh hartuesit të pandehur të kohës së Skënderbeut, Lekë Dukagjinit.[8]

Fjala e shqipes së vjetër që i referohet formave drejtësore të pashkruar është fjala doke,[13] e cila ka prejardhjen nga shqipja "dukem", "me u dukë", në kuptimin "për t'u shfaqur, për t'u sjellur". Shumësi Doket nënkupton "një përmbledhje i ligjeve që përcaktojnë se si njeriu të sillet me të njohurit dhe të huajt", duke treguar natyrën arkaike të këtyre rregullave.[13][20]

Në veri të Shqipërisë u përdorte shpesh fjala zakon, që është ruajtur dhe shumë e përdorur në gjuhën shqipe;[21][22] fjala ka prejardhjen nga sllavishtja законъ që domethëne "ligj", "rregull".[23] Ndërsa në jug të Shqipërisë u përdorte shpesh fjala venom.[24] Fjalët usull, itifatk, adet dhe sharte kanë prejardhje turke, ndërsa fjalët udhë ose rrugë kanë prejardhje shqipe.[8]

Toskëri quhej Kanuni i Adetit, në Çamëri thjesht Adeti,[5]Labëri Kanuni i Papazhulit dhe Shartet e Idriz Sulit,[25][26] ndërsa në nënkrahinën e Bregut nënvarianti i të drejtës dokesore labe njihej si Venomet e Himarës.[27] Në Martanesh i thonë kanun, ndërsa në Dibër, Kurbin, Bendë e Tamadhe i thonë zakon, në Çermenikë e identifikojnë me Mustë Ballgjinin,[1] bajraktar i Çermenikës nga Gurakuqi[28] (Kanuni i Mustë Ballgjinit).[1]

Në një pikë të caktuar të historisë së këtyre formave drejtësore të pashkruar, u zgjodh – duke e vendosur me shkrim dhe duke përkufizuar një seri fjalësh dhe konceptesh që jepnin idenë e larmisë dhe shtigjeve të ndryshme që kishin karakterizuar historinë e vendeve të ndryshme të Shqipërisë së sotme – se të gjitha normat dokesore duhej të rridhnin në termin Kanun.[29]

Studiuesit shqiptarë kanë përdorur disa emra për të referuar format drejtësore të pashkruar, duke përfshirë e drejtë kanunore, e drejtë zakonore, e drejtë dokesore, e drejtë popullore. Meqenëse fjala zakon ka prejardhje sllave, nën ndikimin e gjuhëtarit Eqrem Çabej dhe shqetësimet e vazhdueshme për pastërtinë gjuhësore, disa studiues kanë preferuar të përdorin formën e drejtë dokesore mbi formën e drejtë zakonore; kjo zgjedhje ndihmonte gjithashtu për të kundershtuar studiuesit jugosllavë të cilët pretendonin se ligja e gjetur në veri të Shqipërisë buronte nga Zakoniku i Dushanit i vitit 1349.[22]

PrejardhjaRedakto

E drejta dokesore shqiptare vlerësohet si një nga më të vjetrat në Evropë e në botë. Studiuesit e së drejtës krahasuese arrijnë në përfundimin se është më e vjetër se Dymbëdhjetë Tabelat romake dhe e krahasojnë atë me Manusmritin hinduist, duke supozuar një prejardhje të përbashkët.[7][30] Kanuni përmbanë disa doke që kanë prejardhjen tek besimet pagane, tipare kryesore të të cilave janë adhurimi i paraardhësve, animizmi dhe totemizmi që rrjedhin shumë kohë para Lekë Dukagjinit.[12][31] Duke krahasuar Kanunin e Maleve me Iliadën dhe Odisenë, studiuesi japonez Kazuhiko Yamamoto arriti në përfundimin se konceptet etike themelore të strukturës shoqërore pa shtet të kohërave Homerike – besa, nderi, gjaku, hakmarrja (gjakmarrja), buka dhe miku – janë të njëjtat doke kanunore të shoqerisë fisnore shqiptare.[32][33]

Vizitorja angleze Edit Durham që studioi fiset shqiptare të veriut, qe një nga të parët që mendonte se vjetërsia e kanunit mund të cekte kohën e bronzit.[3] Të tjerë e kanë parë si kodifikim të ligjeve ilire,[34] si dhe kanë sugjeruar se mund t'i gjurmohen elemente të mbetura nga periudhat prehistorike para-indoeuropiane.[35] Sipas Papadopoulos, provat për një origjinë parahistorike të së drejtës dokesore shqiptare shfaqen tek gërmimet e tumave të Lofkëndit, në jug-qendrën e Shqipërisë, të cilat datojnë nga fundi i kohës së bronzit dhe fillimi i kohës së hekurit, rreth viteve 1300 p.e.s. – 800 p.e.s. Faktikisht aty janë varrosur më shumë meshkuj sesa femra, disa prej tyre bashkërisht, dhe duket se kanë vdekur dhunshëm, mbase si rezultat i gjakmarrjeve.[2]

Gjatë të paktën pesë shekujve të fundit e deri më sot, Kanuni u mbajt gjallë vetëm në mënyra gojore nga pleqtë fisnorë në veriun e Shqipërisë. Suksesi i tyre tregon rezistencën e përgjithshme të mënyrave të tilla dhe ngre mundësinë e veçantë që doket të kenë rrënja të lashta. Kanuni i Gjeçovit përfshin shënime mbi ligjin romak, dhe doket pasqyrojnë një sistem juridik të mëparshëm autokton, i cili mbijetoi pushtimin romak të trojeve shqiptare.[2] Sidoqoftë mund t'i vihet re shtresëzime të të gjitha periudhave, si të asaj para-indoeuropiane ashtu edhe indoeuropiane, greke të lashta, romake, ballkanike dhe osmane.[36]

HistoriaRedakto

Gjatë periudhave të sundimit nga fuqitë e jashtme të ndryshme (Perandoria Romake, Perandoria Bizantine, Perandoria Osmane etj.), e drejta dokesore shqiptare nuk u asimilua, por në përmbajtje të saj, ruajti veçantitë origjinale duke vazhduar të mbijetonte e të zbatohej në praktikë.[5][7] Fuqia e tillë e ligjes vinte nga funksioni që kishte për mbrojten e bashkësisë së saj.[7] Megjithatë, doket e përfshira në Kanun nuk kanë qenë të pandryshueshme në të gjitha kohët. Ata kanë pësuar zhvillimin e tyre historik, janë ndryshuar e plotësuar me norma të reja, në përshtatje me kërkesat e caktuara të zhvillimit ekonomiko-shoqëror.[5]

Sipas disa burimeve historike, qeveria e Perandorisë Romake dhe Bizantine ishte e detyruar tu njihte bashkësive të ndryshme autoktone të drejtën dokesore për vetëqeverisjen vendore.[7] Në këtë kuadër, gjatë kohërave të ndryshme, e drejta dokesore shqiptare veproi krahas me të drejtën romake, bizantine, kishtare, sheriatin dhe ligjet osmane.[5][7]

Mesjeta dhe Perandoria OsmaneRedakto

Malcolm hamendëson se një kapitull i ZakonikutDushanit të ketë qenë përpjekja e parë për t'i integruar ligjet e maleve.[37] Ndërsa te Statutet e Shkodrës, më të vjetra se Zakoniku, të vetmen gjurmë të arbërishtes ka foljen bessare që mendohet se është institucioni i besës.[38][39]

Në vitin 1492, Porta e Lartë i njohu zyrtarisht Himarës,[b] si kryeqendër e kryengritjeve të Labërisë kundër Perandorisë Osmane, Venomet e saj për t'u vetëqeverisur.[5] Kur administrata osmane u njoh me organizimin shoqëror të viseve shqiptare, rreth viteve 1550 e përmendin të drejtën dokesore vendore Xhibal Kanuni (Kanuni i Maleve).[18]

Në shek. XVII një anonim përgatiti një studim në gjuhën venete "Informacion mbi origjinën dhe metodën e arbitrazhit në çeshtjen e marrjes së gjakut në Shqipëri", i drejtohej Republikës së Venedikut me qellim që të harmonizoheshin ligjet e shtetërore të Venedikut me Kanunin e shqiptarëve në hapësirën nga Kotorri deri në Shkodër ku shtrihej sundimi i administratës së Venedikut. Senati nuk e miratoi këtë studim, sepse nuk desh të njihej një ligj tjetër në provincat e tij.[40] Në të njëjtin shekull, disa shtegtarë anglezë që vizituan Himarën shkruan për një kod zakonor të fortë i zbatuar nga popullsia vendase.[5]

Pashallëku i JaninësRedakto

Pashallëkun e Janinës, krahas sheriatit për myslimanët dhe kanuneve kishtare për të krishterët, Ali Pashë Tepelena zbatoi ligjet e tij, duke lejuar vetëm në raste të rralla edhe zbatimin e të drejtës dokesore vendore. Pasi futi në pashallëkun e tij edhe Sulin e Himarën më 1798, ai u përpoq të bënte organizimin gjyqësor në çdo qytet e krahinë dhe, sipas parimit të barazisë para ligjit, të zbatonte ligjet njëlloj si për myslimanët dhe të krishterët. Për të kufizuar vrasjet për gjakmarrje, Ali Pasha zëvendësoi gjakmarrjen me dënime të tjera si shpërblimi i gjakut ose dëbimi deri me dënimin me vdekje.[5]

Që nga shek. XVIII e në vazhdimësi, në Labëri kanë luajtur rol të rëndësishëm "Kuvendet e Burrave" për kufizimin e gjakmarrjes e të pasojave të saj.[5]

Komisioni i Maleve të ShkodrësRedakto

Në kuadër të Tanzimatit dhe zbatimit të reformave, administrata osmane për t'u raportuar me normat dokesore të cilat ishin bashkëushtruar lirisht me Kanunnametë dhe Sheriatin, hapi një zyrë me emërtimin "Komisioni i Maleve të Shkodrës" (tr. Iskodra Xhibali Komisioni) krijuar në vitet 1856-1858, me qendër në Shkodër dhe me pushtet administrativ e gjyqësor në krahinat.[41] Komisioni mishëronte qëndrimet centralizuese të reformave perandorake dhe qasjen që do të kishte me të drejtën dokesore lokale[42] në viset e bajrakut dhe mbështetej kryesisht te Kanuni i Maleve (tr. Kanun-i Xhibal) me ndonjë element administrativ osman. Më 1863 bylykbashi i Grudës nëpërmjet një letre dërguar serxherdesë i kërkonte Kanunin e Xhibalit. Letër që jep arsye për të besuar se bëhet fjalë për një kodifikim në osmanisht. Pjesë të këtij kanuni janë njëzet paragrafë të botuar në salnamenë e vilajetit të Shkodrës më 1894, të cilët u botuan të përkthyera në italisht dhe frëngjisht.[43] Për administratën osmane elementet më të rëndësishme për marrëdhënien mes tyre dhe popullatës ishin: vrasja, gjakmarrja, pajtimet, paret e gjakut, mikpritja, plaçkitjet, hasmëritë mes fiseve.[8]

Vitet 1945-1990Redakto

Shteti totalitar i drejtuar nga Enver Hoxha i shpalli luftë të ashtuquajturave besëtytni dhe zakone prapanike, duke iu dhënë statusi i mbeturinave arkaike dhe vëllimi i Kanunit të Lekë Dukagjinit mbledhur nga Gjeçovi hyri në listën e librave të ndaluar.[44] Ndaloi në mënyrë efektive praktikën e Kanunit me ashpërsi dhe një polici shumë të fortë të shtetit. Sidoqoftë, pas rënies së komunizmit, disa komunitete janë përpjekur të rizbulojnë traditat e vjetra, por disa nga pjesët e tyre janë humbur, duke çuar në frikën e keqinterpretimit. Në vitin 2014 rreth 3,000 familje shqiptare u vlerësuan se ishin të përfshira në gjakmarrje dhe kjo që nga rënia e komunizmit ka çuar në vdekjen e 10,000 njerëzve.[45]

Pas vitit 1990Redakto

Këto ligjësi janë rishfaqur gjatë viteve 1990 në veri të Shqipërisë, pasi njerëzit nuk kishin besim te qeveria lokale dhe policia e pafuqishme. Ekzistojnë organizata që përpiqen të ndërmjetësojnë midis familjeve në grindje dhe përpiqen t'i bëjnë "faljen e gjakut", por shpesh mjeti i vetëm është që burrat të ndryhen në shtëpitë e tyre, të cilat konsiderohen nga Kanuni strehime të sigurta, ose që të ikin nga vendi. Gjithashtu vlerësohet se hajdutët duhet të paguajnë një gjobë në shumën që është vjedhur.[46]

KodifikimetRedakto

Të parët që nisën grumbullimin e të drejtës dokesore ishin klerikët katolikë Lazër Mjedja, Nikollë Ashta dhe Shtjefën Gjeçovi.[47] Më pas kjo punë grumbullimi përvijoi nga Zef Valentini, Margaret Hasluck, Rrok Zojzi, Qemal Haxhihasani, Frano Illia, Kristo Frashëri,[48] Xhemal Meçi, Pal Doçi, Fadil Mehmeti, Haxhi Goci, Shefqet Hoxha, Xhafer Martini[5] dhe Bardhyl Prifti.[49]

Kanuni i Lekë DukagjinitRedakto

Gjeçovi realizoi kërkimin në terren dhe e kodifikoi kanunin duke zgjedhur të bënte krahasime me kodifikime ligjesh të lashta dhe të njohura si Manusmriti, Ligji i Dymbëdhjetë Tabelave dhe Besëlidhja e Vjetër. Duke e bërë kështu mbase rasti i parë në literaturën etnografike në Ballkan ku materiali etnografik u shndërrua në kod.[50]

Kodifikimi që i bëri Gjeçovit variantit të kanunit që u emërtua "i Lekë Dukagjinit" çoi drejt përfytyrimit kolektiv të një kodi ligjor mesjetar të lidhur dhe madje të krijuar nga vetë fisniku arbëror[50] të shek. XV sipas disa studjuesve.[51] Gjeçovi vetë e titulloi ashtu, por po ashtu në shumë raste në tekst përdor Kanuni i Maleve.[50] Gabimisht mendohet se ky variant praktikimi i të drejtës kanunore ka qenë i vetmi, dhe autorësia vetëm besohet se është e fisnikut arbër.[52] Vlora mendon se mveshja është bërë krejt arbitrare, pa asnjë bazë historike.[53] Valentini përcjell se termin Kanuni i Lekës nuk e ka hasur në asnjë burim përpara shek. XIX[12] dhe mendohet të jetë (si dhe Zakoni i Kurbinit që quajt i Skënderbeut) thjesht konstrukt letrar.[1]

Gjeçovi nisi t'i botonte mbledhjet e tij së pari tek Albania e Konicës më 1897-98 dhe më pas tek e përkohshmja Hylli i Dritës nga viti 1913 deri në vitin 1924, por botimi i plotë i kodifikimit të tij do të dilte pas vdekjes, më 1933, e mbledhur dhe kodifikuar nga Shtypshkronja Frençeskane në Shkodër, me Biografí nga Pashk Bardhi dhe Parathâne nga Gjergj Fishta.[54][3]

Kanuni i Lekë Dukagjinit i Gjeçovit ka qenë dhe ende është përmbledhja që ka ndikuar më shumë në të gjitha studimet pasuese të dokeve shqiptare.

Në vitin 1997 Xhemal Meçi botoi variantin e Pukës dhe më 2002 variantin e Mirditës.[1]

Kanuni i SkënderbeutRedakto

Nga viti 1933 deri në vitin 1966, Frano Illia mblodhi normat që u trashëguan gojarisht në trevat që në mesjetë ishin nën kontrollin e Kastriotëve.

Fillimisht Illia donte të emërtonte veprën e tij Zakoni i Kurbinit sepse kjo ishte zona në të cilën ai kishte mbledhur pjesën më të madhe të materialit, por, siç e thekson edhe ai vetë, duke u thelluar çështjen dhe zgjeruar hulumtimet në të gjitha rajonet e Shqipërisë qendrore që i përkisnin Skënderbeut, vlerësoi të përshtatshme të quante veprën ë tij Kanuni i Skënderbeut.[c] Përmbledhja u botua në vitin 1993.[1]

Kanuni i DibrësRedakto

Xhafer Martini botoi librin Kanuni i maleve të Dibrës në vitin 2003 dhe Kanuni i Dibrës më 2007.[1]

Kanuni i BendësRedakto

Haxhi Goci botoi librin Kanuni i krahinës së Bendës në vitin 2010.

Kanuni i LumësRedakto

Shefqet Hoxha botoi librin E drejta dokesore në Lumë: (Kanuni i Lumës) në vitin 2013.

Kanuni i LabërisëRedakto

Mbledhja e këtij varianti u bë në vitet '50 nga Zojzi i praktikuar në krahinat jugperëndimore të Shqipërisë, Lumi i Vlorës, Himarë e Kurvelesh.[55] Duke përpunuar materialin etnografik të Zojzit, Ismet Elezi botoi më 1994 një libër mbi të drejtën zakonore të Labërisë,[56] dhe më pas, në vitin 2002 dhe 2006 veprën Kanuni i Labërisë.[5]

Forma Kanuni i Papazhulit përdorej më përpara dhe sipas Eqrem bej Vlorës kur gjysmën e parë të shek. XVIII lebërit filluan të bëheshin muslimanë, e quajtën i Idriz Sulit - që ishte në atë kohë një kryetar i Progonatit. Himara që mbeti e krishterë vijoi të përdorte emërtimin e moçëm.[57]

Në fshatin Zhulat gojëdhëna kumton që në kohët bizantine jetonte një prijës i shquar i quajtur Papazhuli, i cili "nga mosha ish plak'i thinjur, por nga mëndja e nga krahu ish djal'i ri". Në atë kohë një ushtri e madhe kish ardhur nga deti, prijësi i të cilës quhej Kryelesh. Forcat e zbarkuara nga Adriatiku u ndalën në Fushën e Bardhë nën Zhulat dhe i çuan fjalë Papazhulit se ajo ushtri mësynte Kostantinopojën dhe nuk kishte qëllim të mpleksej me krahinën. Palët dhanë besë që për tri ditë të mos prekej njëri-tjetri dhe shkëmbyen pengje besimi, Papazhuli u tërhoq dhe të tretën ditë iu fanit sikur i foli dielli duke i thënë "mos e prek arín që të pret udhën". Kësodore Papazhuli e lejoi të kalonte ushtrinë lirisht ndër ato vise, Kurveleshit i mbeti emri në ndër të prijësit Kryelesh dhe në Kanunin e vendit u bënë disa ndryshime për t'iu afruar Kanunit të të huajve.[57]

Sipas një gojëdhëne radhitur nga Çabej më 1938-39:[58]

"Thuhet se para afërsisht një shekulli u patën bashkuar dy të parë nga të Labërisë, Idris Sulli nga Zhulati dhe Demir Dosti prej Kardhiqi për të reformuar kanunin e vjetër, posaçërisht për të rregulluar rishtas çështjen e rrëmbimit të moçëm dhe të zbimit të gruas."

Më tej shton komentimin e tij:

"Si duket, institucionet e lashta nuk po përkonin më me gjendjen e kohëve të reja."

PërkthimetRedakto

Baronesha gjermane Von Godin dhe Eqrem bej Vlora, me kërkesë të françeskanëve, nisën përkthimin e variantit të Lekë Dukagjinitgjermanisht që nga 1938, ribotuar më 2001.[59] Më 1941 botohet në gjuhën italiane i variantit të Lekë Dukagjinit, përkthyer nga françeskani Pal Dodaj, përkudesur nga Gjergj Fishta dhe Zef Skiroi, me parathënie nga Federiko Pateta.[60] Ribotuar në Leçe më 1996, përkujdesur nga Patricia Resta,[61] dhe më tej në 2009.[62] Më 1989 u botua një version i dyfishtë anglisht-shqip[3][63] dhe më pas u përsërit në një version të vitit 1992 i variantit të Lekë Dukagjinit me parathënie nga Martin Camaj.[64]

Më 2017 u botua përkthimi në italisht i variantit të Skendërbeut, përkthyer nga Genc Lafe dhe nën përkujdesjen e Donato Martuçit.[65]

BibliografiaRedakto

  • Shtjefen Konstantin Gjeçov (1933). Pashk Bardhi (Biografí), Gjergj Fishta (Parathâne) (red.). Kanuni i Lekë Dukagjinit: Veper postume. Permbledhë e kodifikue. Shkodër: Shtypshkroja Françeskane. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  • Frano Illia (1993). Kanuni i Skanderbegut. Milot: Editrice La Rosa. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  • Ismet Elezi (1994). E drejta zakonore e Labërisë në planin Krahasues. Tiranë: Shtëpia Botuese Libri Universitar. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  • Xhemal Meçi (1997). Kanuni i Lekë Dukagjinit. Varianti i Pukës. Tiranë: Çabej MCM. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  • Xhemal Meçi (2002). Kanuni i Lekë Dukagjinit: në variantin e Mirditës. Tiranë: Geer. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  • Xhafer Martini (2003). Kanuni i maleve të Dibrës. Tiranë: Arbëria. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  • Ismet Elezi (2002–2006). Kanuni i Labërisë. Tiranë: Botimet Toena. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtje CS1: formati i datës (link)
  • Xhafer Martini (2007). Kanuni i Dibrës. Tiranë: Emal. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  • Haxhi Goci (2010). Kanuni i krahinës së Bendës. Tiranë: OMBRA GVG. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  • Shefqet Hoxha (2013). E drejta dokesore në Lumë: (Kanuni i Lumës). Tiranë: Geer. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)

ShënimetRedakto

VërejtjetRedakto

  1. ^ Kanû/-ja në malësitë e Veriut. Në trevat shqiptare përdoren gjithashtu fjalët: doke, zakon, venom, usull, itifatk, adet, sharte, udhë ose rrugë.
  2. ^ Në shekujt XV dhe XVI Himara përfshinte bregun e detit deri në Butrint dhe gjithë Labërinë e sotme.
  3. ^ Kjo përmbledhje njihet edhe si Kanuni i Arbërisë.

ReferimetRedakto

  1. ^ a b c d e f g h i Martucci, Donato (2017). "Le consuetudini giuridiche albanesi tra oralità e scrittura". Palaver. 2. ff. 73–106.  2280-4250. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  2. ^ a b c Galaty, Michael L. (2018). Memory and Nation Building: From Ancient Times to the Islamic State. Rowman & Littlefield. ff. 101–102.  9780759122628. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  3. ^ a b c d e Arsovska, Jana (2006). Gender-based Subordination and Trafficking of Women in Ethnic Albanian Context. Garant: Kolor: Journal on moving communities v. 6, n. 1. f. 10.  90-441-2008-5. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  4. ^ Gawrych 2006, p. 115.
  5. ^ a b c d e f g h i j k l Elezi, Ismet. "Mbledhja e Normave të Kanunit të Labërisë". kanunilaberise.tripod.com. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  6. ^ Galaty, Michael L. (2002). "Modeling the Formation and Evolution of an Illyrian Tribal System: Ethnographic and Archaeological Analogs". më William A. Parkinson (red.). The Archaeology of Tribal Societies. Berghahn Books. ff. 109–121.  1789201713. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  7. ^ a b c d e f Rushani, Mirie (1997). La vendetta ed il perdono nella tradizione consuetudinaria albanese. Religioni e Società. ff. 137–152. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  8. ^ a b c d e Reinkowski, Maurus (2005). "Gewohnheitsrecht im multinationalen Staat: Die Osmanen und der albanische Kanun". Rechtspluralismus in der Islamischen Welt: Gewohnheitsrecht zwischen Staat und Gesellschaft. 16. Walter de Gruyter. ff. 121–142.  9783110184556. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  9. ^ Bardhoshi, Nebi (2012). "Property in Customary Law". Albania: Family, Society and Culture in the 20th Century. 9. LIT Verlag Münster. f. 73.  9783643501448. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  10. ^ Martucci 2017, pp. 78–81
  11. ^ Schmidt-Neke, Michael (2003). "Einführung. Der Kanun der albanischen Berge: Hintergrund der nordalbanischen Lebensweise". Der Kanun: das albanische Gewohnheitsrecht nach dem sogenannten Kanun des Lekë Dukagjini (PDF). Pejë: Dukagjini. ff. xi.  9783942437332. Ein weiterer, vielleicht der ältere Begriff für das Gewohnheitsrecht ist doke. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  12. ^ a b c Studime Historike. 9. Tiranë: Akademia e Shkencave e RPSH., Instituti i Historisë. 1972. ff. 107–110. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  13. ^ a b c Camaj, Martin (1989). "Foreword". The Code of Lekë Dukagjini. Përkthyer nga Leonard Fox. New York: Gjonlekaj Publishing Company. ff. xiii-.  9780962214103. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  14. ^ Xhemal Meçi (2002). Kanuni i Lekë Dukagjinit: në variantin e mirditës. Geer. f. 12. Kanuni, gjithashtu i njohur edhe si doke... Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  15. ^ Martucci 2017, pp. 78–81
  16. ^ κανών, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus
  17. ^ Dizdari, Tahir (2005). Fjalor i Orientalizmave në Gjuhën Shqipe. 2014: AIITC. ff. 491–492. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  18. ^ a b Vlora, Eqrem bej; Von Godin, Amelie (2010) [1955-56]. Ndihmesë për historinë e sundimit turk në Shqipëri v. I. Tiranë: 55. ff. 64–65.  978-99943-56-83-6. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  19. ^ Hasluck, Margaret (2015). The Unwritten Law in Albania. Cambridge University Press. ff. 14–15.  9781107586932. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  20. ^ Martucci 2010, p. 16.
  21. ^ Martucci 2017, pp. 78–81
  22. ^ a b Bardhoshi, Nebi (2013). "The Ethnography of Law in a Dictatorial Situation". më Aleksandar Boskovic; Chris Hann (red.). The Anthropological Field on the Margins of Europe, 1945-1991. LIT Verlag Münster. f. 175.  978-3-643-90507-9. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  23. ^ Omari, Anila (2012). Marrëdhëniet gjuhësore shqiptaro-serbe. Kristalina KH. ff. 323–324. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  24. ^ Martucci 2017, pp. 78–81
  25. ^ Dojaka, Abaz (1979). "Zgjidhja e martesës në Shqipëri". Etnografia shqiptare. 10. Tiranë: Akademia e Shkencave e RPSH, Instituti i Historisë, Sektori i Etnografisë. f. 10. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  26. ^ Martucci, Donato (2010). I Kanun delle montagne albanesi: fonti, fondamenti e mutazioni del diritto tradizionale albanese. Edizioni di Pagina. f. 20.  9788874701223. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  27. ^ Habazaj, Albert (2015). Krahina e Himarës në studimet albanologjike të prof. Dr. Jup Kastratit. Vlorë. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  28. ^ Hasluck 2015, p. 118.
  29. ^ Martucci 2017, pp. 78–81
  30. ^ Yamamoto2005, Kazuhiko (2005). The ethical structure of Kanun and its cultural implications. Melosi Design.  9780972992398. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  31. ^ Yamamoto 2005, p. 164
  32. ^ Yamamoto, Kazuhiko (2002). "The Ethical Structure of Homeric Society". Collegium antropologicum. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  33. ^ Cullhaj, Florian (2016). Democratization from Within: Political Culture and the Consolidation of Democracy in Post-Communist Albania. Edizioni Nuova Cultura. ff. 222–223.  978-88-6812-825-8. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  34. ^ Cook, Bernard (2001). Europe since 1945: an encyclopedia. 1. Garland Publishing. f. 22.  0-8153-4057-5. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  35. ^ Cancik, Hubert; Schneider, Helmuth (2002). Brill's New Pauly Encyclopaedia of the Ancient World. Classical Tradition. Brill. f. 92.  90-04-14221-5. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  36. ^ Sellers, Mortimer; Tadeusz, Tomaszewski (2010). Rule of Law in Comparative Perspective. Springer Verlag. f. 205.  978-90-481-3748-0. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  37. ^ Malcolm, Noel (1998). Kosovo A short history. New York: New York University Press. f. 54.  0-8147-5598-4. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  38. ^ Klosi, Ardian (30 tetor 2002). "Statutet e Shkodrës - kujtesa historike e rigjetur". Shekulli. 297: 1, 17. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  39. ^ Vehbiu, Ardian (27 shtator 2009). "Etiketat shtegtare". peizazhe.com. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  40. ^ Zeqo, Moikom (2002). Zgjidhja e mosmarrëveshjeve sipas Kanunit të shqiptarëve në optikën e të huajve. Pajtimi 1. ff. 57–60. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  41. ^ Ulqini, Kahreman (2003). Struktura e shoqërisë tradicionale shqiptare. Shkodër: Idromeno. f. 93.  9789992784150. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  42. ^ Pritchard, Eleanor (2014). Albanian Law and Nation-Building in Northern Albania and Kosovo. Oxford. f. 184. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  43. ^ Ulqini, Kahreman (1991). Bajraku në organizimin e vjetër shoqëror. Tiranë: Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë: Instituti i Kulturës Popullore. ff. 72–76. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  44. ^ Hankollari, Blerina (2018). "Shteti antifetar shqiptar dhe etnografia profanizuese: elementi botëformues në etnografinë socialiste shqiptare". Antropologji. 1 (1): 113, 116.  2617-9768. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  45. ^ "'We'll Get You': An Albanian Boy's Life Ruined by Blood Feuds". Spiegel Online. Spiegel Online GmbH. June 6, 2014. Marrë më 12 June 2014. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  46. ^ Gawrych 2006, p. 30.
  47. ^ Fiedler, Wilfried (2006). Einführung in die Albanologie. Meißen. f. 102. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  48. ^ Ahmeti, Musa (2005). Kanuni i Skënderbeut, vepër monumentale e kulturës sonë. 9. Lemba. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  49. ^ Bardhoshi 2016, p. 121.
  50. ^ a b c Bardhoshi 2012, pp. 119-120.
  51. ^ Gawrych, George (2006). The Crescent and the Eagle: Ottoman rule, Islam and the Albanians, 1874–1913. London: IB Tauris. f. 30.  9781845112875. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  52. ^ Di Lellio, Anna (2006). The Case for Kosova: Passage to Independence. Anthem Press. f. 181.  978-0-85728-712-0. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  53. ^ Vlora 2010, p. 62.
  54. ^ Elsie, Robert (1995). History of Albanian Literature (PDF). Përkthyer nga Abdurrahim Myftiu (1997). Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  55. ^ Bardhoshi, Nebi (2016). Antropologjia e Kanunit. Tiranë: Pika pa sipërfaqe. ff. 172–173.  978-9928-185-38-9. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  56. ^ Martucci 2017, pp. 78–81
  57. ^ a b Vlora, Ekrem (1957). "Disa gojëthanje mbi "Kanunin e Papazhulit (ose të Idriz Sullit)"". adsh.unishk.edu.al. Romë: Shêjzat (it. Le Pleiadi) vj. 1, nr. 2-3. ff. 56–61. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  58. ^ Çabej, Eqrem (2006). Shqiptarët midis Perëndimit dhe Lindjes. Tiranë: Çabej. ff. 25–26.  99927-33-72-1. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  59. ^ Elsie, Robert (2010). Historical Dictionary of Kosovo. Scarecrow Press. f. 368.  9780810874831. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  60. ^ Elsie, Robert (2015). The Tribes of Albania: History, Society and Culture. I.B.Tauris. f. 351.  9781784534011. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  61. ^ Elsie, Robert (2001). A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture. C. Hurst & Co. Publishers. f. 148.  9781850655701. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  62. ^ Genesin, Monica (2014). "Alcune osservazioni sulla terminologia relativa ai rapporti fra i sessi nei Kanun delle montagnealbanesi". Palaver. 3 (1): 253–288. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  63. ^ Kanuni i Lekë Dukagjinit. Përkthyer nga Leonard Fox. Gjonlekaj Pub. Co. 1989.  978-0-9622141-0-3. Marrë më 14 tetor 2019. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  64. ^ Martucci 2010, p. 238.
  65. ^ Imbriani, Eugenio (2019). "Donato Martucci, Genc Lafe, Il Kanun di Skanderbeg. Con la traduzione integrale del Kanuni i Skanderbegut di Frano Illia, Lecce, Grifo, 2017". 2280-4250. 8 (2): 321–323. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)