Ismail Kadare

ismail kadare shkrimtar shqiptar

Ismail Kadare (frëngjisht: Ismaïl Kadaré; Gjirokastër, 28 janar 1936) është një ndër shkrimtarët më të mëdhenj bashkëkohorë,[1][2][3][4] akademik, ish-deputet i Kuvendit Popullor (1970-'82) dhe zv/kryetar i Frontit Demokratik.[5] Si shkrimtar shquhet kryesisht për prozë, por ka botuar edhe vëllime me poezi dhe ese. Nisi të shkruajë kur ishte ende i ri, fillimisht poezi, me të cilat u bë i njohur, e më pas edhe prozë, duke u bërë prozatori kryesor shqiptar.[6][7] Deri më sot veprat e tij janë përkthyer në rreth 45 gjuhë të ndryshme, duke qenë kështu përfaqësues kryesor i letërsisë shqipe nëpër botë.[1][2][3][4][8]

Ismail Halit Kadare
Ismaïl Kadaré
Ismail Kadare 1.jpg
Ditëlindja: (1936-01-28) 28 Janar, 1936 (85 vjeç)
Vendlindja:Gjirokastër, Mbretëria Shqiptare
Pseudonim(e):Gent Arbana
Kombësia:Shqiptar
Edukimi:Universiteti i Tiranës, Instituti Gorki
Profesioni:Shkrimtar
Aktiv në vitet:1954 - sot
Zhanri:poet, prozator, dramaturg, skenarist
Vepra të shquara:
Çmime:

Në vitin 1996 Kadare u bë anëtar i përhershëm i Akademisë së Shkencave Morale dhe Politike në Francë. Është nderuar me shumë çmime ndërkombëtare, mes të cilëve Çmimin «Man Booker International» më 2005,[9] çmimin «Princesa de Asturias» për Artet më 2009 dhe Çmimin «Jeruzalem» më 2015. Viteve të fundit ai e ndan kohën e tij mes Francës dhe Shqipërisë.

Qëndrimet kritike janë të ndara nëse Kadareja duhet parë si disident apo si konformist gjatë regjimit komunist.[10] Ai qe ndër zërat e pakët kritikë, por mendohet se kjo qe e mundur në sajë të mbrojtjes nga vetë diktatori Enver Hoxha. Është parë njëherësh si ndër shkrimtarët më të mëdhenj bashkëkohor, por edhe si nacionalist mendjengushtë.[11]

Disa akademikë janë përsiatur rreth përshkrimit që shkrimtari i ka bërë Shqipërisë nën Perandorinë Osmane si të ndikuar nga prodhimi artistik Orientalist i kohës së regjimit,[12] e përkufizojnë si eurocentrist, esencialist, fundamentalist dhe anti-modernist,[13] duke u bërë shkak i rritjes së islamofobisë dhe racizmit.[12] Në Shqipëri shihet si përfaqësuesi i mitologjisë anti-myslimane.[14]

BiografiaRedakto

Vitet e hershmeRedakto

U lind më 28 janar 1936 në lagjen PalortoGjirokastrës,[15] në një familje bektashie qytetare,[11][16] i biri i Halit Kadaresë dhe Hatixhes nga Dobatët,[17] dhe me paraardhësin nga e ëma Hoxhë Dobin duke qenë përfaqësues i rrymës letrare të bejtexhinjve.[18] Emrin ia dhanë në kujtim e nderim të gjyshit;[15] çifti do të kishte edhe dy fëmijë të tjerë, Shahinin dhe Kadrien.[19] Gjyshi i tij nga e ëma kishte një bibliotekë dyert e së cilës qenë të hapura për rioshin.[11]

Kur u vendos regjimi komunist në Shqipëri, ai ishte vetëm 8 vjeç. Shkollën fillore dhe të mesme e mbaroi në Gjirokastër.[20] Në moshën 12 vjeçare arrestohet nga regjimi i sapovendosur komunist nën akuzën “falsifikues monedhash”, meqë gjatë lojës me shokun e tij kishin krijuar me plumb të shkrirë monedha 5-lekëshe dhe ia kishin treguar gjithkujt me hare. Policia i arrestoi gjatë orës së mësimit në shkollë, dy ditë përpara ditës së votimeve dhe Ismaili bëri dy ditë burg derisa ndërhyri avokati i Kadarenjve dhe e liruan për shkak të moshës së mitur.[21][22]

Kur ishte 13 vjeç zbuloi Makbethin, një ndër veprat e Uiliam Shekspirit, dhe kështu i lindi dashuria për letërsinë. Në këtë moshë shkroi tregimet e para të cilat i botoi te revista "Pionieri" në Tiranë.[23] Në moshën 17 vjeçare shkroi dy poezi për Stalinin, gjë që sipas Malcolm, ndihmoi në botimin e librit të tij të parë në moshën 18 vjeçare,[24] një përmbledhje poetike e quajtur Frymëzime djaloshare.

Studimet universitare i kreu në Tiranë, ku jetonte te shtëpia e tezeve dhe pasi e ftoi, për gati dy vjet (1957-58) jetoi me Nasho Jorgaqin.[25] Më 1958 mbaroi degën e Gjuhës e të Letërsisë në Universitetin e Tiranës dhe u diplomua për Mësuesi. Shkroi romanin e tij të parë Mjegullat e Tiranës, të cilin e përfundoi në prag të vijimit të studimeve.[26] Në vitet 1958-1960 studioi në Moskë, në Institutin e Letërsisë Botërore "Maksim Gorki", gjatë periudhës së zbutjes hrushoviane. Atje pati mundësi të lexonte letërsi bashkëkohore perëndimore, e cila kishte filluar të përkthehej në rusisht.[27] Në institutin Gorki, vendos të hedhë poshtë kanonet e realizmit socialist dhe të shkruajë të kundërtën e asaj që dogma komuniste e quante letërsi "të mirë".[28] U detyrua t'i braktisë studimet për shkak të prishjes së marrëdhënieve mes Shqipërisë dhe Bashkimit Sovjetik. U kthye në atdhe ku nisi punën si gazetar dhe i mëshoi karrierës letrare.[3]

Vitet '60Redakto

Përgjatë viteve '50 dhe në fillimet e viteve '60 u njoh për poezi,[29] kurse duke filluar nga vitet '60 edhe për prozë.[30] Në atë periudhë pjesa më e madhe e shkrimtarëve i përkisnin brezit të dalë nga lufta. Konflikti mes tyre dhe brezit të ri, Kadare, Agolli dhe Arapi kulminoi në një mbledhje të shkrimtarëve të të dy brezave në vitin 1961, ku ishte i pranishëm dhe vetë Enveri. Kadare që i përkiste brezit të ri mbrojti letërsinë e re dhe çuditërisht Hoxha këtu mori anën e të rinjve. Kjo manovër e Hoxhës ishte edhe goditje ndaj brezit të vjetër ish-partizan,[31] dhe brezin e ri e shndërroi në nomenklaturën e re kulturore.[32]

Pas kthimit nga Moska, veprën Qyteti pa reklama e këshilluan që ta mbante të fshehur. Nga ky roman shkëputi një fragment, i cili u botua si novelë me titullin Ditë kafenesh më 1962 te "Zëri i Rinisë".[33] Sapo doli nga shtypi u ndalua,[34] si vepër dekadente.[35]

Në vitin 1963 e botoi romanin Gjenerali i ushtrisë së vdekur, që trajtonte temën e një gjenerali italian dhe një prifti që vijnë në Shqipëri për të marrë eshtrat e ushtarëve italianë të rënë në Luftën e Dytë Botërore.[36][37] Romani pasues, Përbindëshi, u botua në revistën Nëntori, por u ndalua.[38]

Në parapërgatitjet për Revolucionin Kulturor shqiptar, ashtu si shkrimtarët e intelektualët e tjerë, u zotua të shkonte me leje krijuese në fshat.[39] Kadare u dërgua në Berat ku qëndroi dy vjet si korrespodent i gazetës "Drita", e ku u njoh me punëtorët e kombinatit të tekstilit. U ngarkua të njihej me punëtorët e kombinatit të tekstilit; duke shfrytëzuar një tregim që kish botuar në fillim të viteve '60 me titull Dasma e çuditshme dhe në njohje me realitetin e jetës, mori formë fondi i Lëkurës së daulles, i cili u botua pranverën e 1967 në revistën "Nëntori".[40]

Më 1967 u caktua në delegacionin e Lidhjes së Shkrimtarëve që u dërgua në Kinë, bashkë me disa delegacione të tjera.[41] Në atë kohë Revolucioni KulturorKinë ishte në kulm. Përvojat e tij në Kinën komuniste do t'i trajtonte më vonë në veprën e tij.[42] Pas Kinës, delegacioni i Kadaresë qëndroi dy javë në Vietnam, ku lufta vazhdonte. Ditën e fundit kur po kalonin lumin Mekong me një trap të madh i zuri bombardimi midis lumit.[43]

Vitet '70, suksesi ndërkombëtarRedakto

 
Kronikë në gur, 1971

Në fillim të vitit 1970 shtëpia botuese franceze Albin Michel botoi në frëngjisht romanin Gjenerali i ushtrisë së vdekur.[36][44] Ai pati jehonë të jashtëzakonshme në Francë dhe brenda tri vjetësh u përkthye në gati 20 gjuhë.[36] Më tej iu rikthye prapë temave historike.[45] Shkroi e botoi romanet Kështjella (1970) dhe Kronikë në gur (1971), të cilat u botuan në Francë njëra pas tjetrës.[46] Gjatë këtyre viteve drejtonte po ashtu revistën e vetme në gjuhë të huaj të Lidhjes së Shkrimtarëve, Les lettres albanaises.[47]

Pas suksesit në Francë, e caktuan deputet,[48] dhe pas dy vitesh u anëtarësua në Partinë e Punës të Shqipërisë.[28][49][50]

Pas publikimit të dy romaneve me temë historike, Kadare u përball prapë me kritikat për shmangien e temave "aktuale", prandaj mendoi të shkruante një roman me temë prishjen e Shqipërisë me vendet tjera komuniste në dimrin e viteve 1960-1961,[51] që pastaj t'i kishte duart e lira t'i rikthehej historisë dhe legjendave shqiptare për të cilat kritikohej që e kishte lënë pas dore Shqipërinë e Re.[52] Romanit i vuri titullin Dimri i vetmisë së madhe. Sapo doli në fillim të vitit 1973, në sajë të kritikave,[52] u përpunua dhe u ribotua në vitin 1977 nën titullin e ndryshuar Dimri i madh dhe u përkthye edhe në frëngjisht.[53]

Pashallarët e kuqRedakto

Fillimin e tetorit të 1975 çoi për botim poemën Pashallarët e kuq, botimi i saj u pezullua me t'u lexuar boceti nga redaktori.[54] Pas një autokritike,[55] Kadare u ndëshkua me vërejtje të rëndë në kartën e regjistrimit dhe paralajmërim për përjashtim nga Partia".[56] Iu ndalua botimi,[28] dhe me propozim e bërë vetë gjatë autokritikës[24] shkoi së bashku me Luan Qafëzezin me "leje krijuese" fillimisht në Fier,[57] e më pas në Seman dhe në kooperativën "Agimi" të Libofshës,[58] ku duhej të hiqte dorë nga shkrimi dhe të mësonte të "kontribonte në mënyrë produktive në të mirën e kombit".[59]

I ndaluar për të shkruar romane,[28] më 1978 kur u prishën marrëdhëniet me Kinën botoi përmbledhjen e parë me novela "Muzgu i perëndive të stepës", "Ura me tri harqe", "Kamarja e turpit" dhe "Komisioni i festës" në një vëllim të përbashkët.

Pas arrestimit të piktorit Maks Velo të cilin Kadare e kishte mik, ia shpëtoi një pikturë nga sekuestrimi dhe djegia duke e fshehur në shtëpinë e vet.[60] Iu gjet pranë mikut të tij, poetit Lasgush Poradeci dhe i ndihmoi t'i regjistronte vajzat në universitet.[61]

Vitet '80Redakto

Në vjeshtën e 1980 vizitoi Kosovën me rastin e botimit të parë të kompletit të veprave të tij në Prishtinë. U prit institucionalisht, pati takime të shumta me lexues dhe intelektualë shqiptarë të Kosovës dhe u njoh me preokupimet e shqiptarëve.[62] Më vitin 1980 botoi në një përmbledhje të përbashkët romanet Prilli i thyer, Kush e solli Doruntinën së bashku me dy kapitujt e parë të romanit Pallati i ëndrrave në trajtë novelash.[63] Vepra bënte fjalë për një shtet totalitar, që në shikim të parë dukej si Perandoria Osmane, por shpejt e vunë re atmosfera e frikës, arrestimeve dhe burgosjeve ishte e ngjashme me Shqipërinë komuniste.[64]

Pyetje: Vazhdo i pandehur të shpjegosh se cilët janë personat e tjerë, që tradhtari Mehmet Shehu, i ka marrë në shërbim të punës tuaj armiqësore.

Përgjigje: Mehmet Shehu që drejtonte grupin tonë armiqësor, kishte parashikuar, që përveç sektorëve të tjerë, që unë kam shpjeguar më parë, të godiste vijën e Partisë edhe në art e letërsi. Kështu, në një nga bisedat e shumta armiqësore që kam bërë me Fiqret Shehun, kam mësuar se në këtë drejtim kishte përpunuar me detyra edhe Ismail Kadarenë. [...]Fiqreti më tregoi se edhe Ismail Kadareja ishte prej kohësh në pozicion armiqësor. Përpunimin e tij, më tha ajo, e ka bërë Todi Lubonja, me të cilin Ismaili kishte shoqëri të ngushtë. Ismail Kadareja ishte ngarkuar që të punonte sa më shumë me shkrimtarët dhe artistët e rinj e gradualisht t’i përpunonte ata e duke bërë sa më shumë të tillë, të formonte një rrymë liberale disidentësh, që do të përdoreshin kur të vinte koha. :— Procesverbali i marrjes në pyetje të Llambi Ziçishtit, Tiranë, 24.09.1982 [65]

Më 17 dhjetor 1981 kryeministri i Shqipërisë Mehmet Shehu u gjet i vetëvrarë, më pas u shpall tradhtar dhe poliagjent.[66][42] Një ditë para varrimit të Shehut, shkrimtarët dhe artistët u ftuan në një ekspozitë arti ku do të merrte pjesë vetë Enver Hoxha, mirëpo Kadare nuk u ftua. I vetëdijshëm për domethënien e riteve të tilla të përjashtimit, ai e mori me mend se ndodhej në rrezik. Ishte i shqetësuar se mos përfshihej në valën e spastrimeve.[66] E brengoste fakti që po atë vjeshtë kishte dorëzuar për botim edhe romanin Koncerti në faqet e të cilit përmend mënyrën me të cilën diktatori kinez Mao Ce Duni kishte eliminuar zëvendësin e tij Lin Biao duke e paraqitur si aksident ajror.[42][66] Në janar të vitit 1982 dritaret e shtëpisë së Kadaresë u thyen me gurë, ndërkaq para shtëpisë organizoheshin mitingje duke ulëritur "Kadare, agjent i borgjezisë, agjent i Mehmet Shehut.", me një guxim që i kishte habitur bashkëkohësit.[67] Pranë apartmentit të Kadaresë gjatë netëve kishte prani të rrugeçërve.[68]

Në vitet 1981-1982 Enveri ngarkoi Sigurimin dhe Hetuesinë të përgatitnin dokumentet procedurale për arrestimin e Kadaresë nën akuzën për sabotazh i vijës së Partisë në letërsi, art, kulturë dhe pjesëtar i grupit të Mehmet Shehut.[69] Mes dëshmive të përgatitura, kryesoret ishin nga Fiqirete Shehu dhe Llambi Ziçishti.[70] Bashkimi u mor në pyetje një javë rresht për Kadarenë si armik i rrezikshëm.[71] Në një mbledhje të fshehtë të shtatorit 1982, Hoxha e përmend si pjesë të një grupi armiqësor me Todi Lubonjën dhe Fadil Paçramin.[72]

Duke iu bërë bashkë akuzat si bashkëpunëtor i Shehut dhe përmbajtja e romanit Pallati i ëndrrave, qe gati për t'u dënuar, por i shpëtoi arrestimit për shkak të njohjes ndërkombëtare.[73] Në një shkrim të revistës franceze Lire, Bernard Pivot shkroi se Franca ishte e shqetësuar për faktin që Kadare nuk po i përgjigjej ftesës për të shkuar në Paris, duke shkruar "Ne presim Ismail Kadarenë dhe jo kokën e tij në pjatë ...".[74][75] Më 1983 e lejuan t'i përgjigjet ftesës franceze dhe të vizitojë Francën pa familje ndërsa gruaja dhe vajzat mbaheshin në Shqipëri si mjet presioni.[76]

Romani i radhës Nata me hënë i dalë në fillim të 1985, u ndalua.[77] Të nesërmen e vdekjes së diktatorit, më 10 prill, anëtarë të Lidhjes së Shkrimtarëve, Byrosë Politike dhe Komitetit Qendror të Partisë Komuniste organizuan me ngut një mbledhje për të dënuar romanin e fundit të tij.[78]

Nën Ramiz Alinë (1985-1989)Redakto

Romanin tjetër "Vajza e Agamemnonit", ku në mënyrë të hapur shpreh mendime kundër regjimit komunist, e shkroi më 1985 dhe bashkë me disa vepra të tjera antikomuniste e nxori fshehtas jashtë shtetit nëpërmjet botuesit dhe mikut të tij francez Claude Durand, me udhëzimin që të botoheshin në rast se Kadare pësonte ndonjë "aksident" në Shqipëri.[79] Me qëllim që t'i bënte të njohur perëndimit situatën në Shqipëri, i dha botuesit të tij francez të dhëna të detajuara mbi burgjet dhe kampet e internimit të Shqipërisë komuniste të cilat më pas u botuan në një gazetën L'ExpressParis.[80]

Në vitin 1986 botoi romanin Krushqit janë të ngrirë që fliste për dhunën dhe terrorin që përdornin serbët kundër shqiptarëve në Kosovë. Romani ishte frymëzuar nga demonstratat e shqiptarëve të Kosovës më 1981.[62]

Në vitin 1988 u bë anëtar i Institutit Francez.[81] Në vitin 1989 ishte në listën e 12 të ftuarve personalë, të presidentit francez François Miterrand në kremtimin e 200 vjetorit të Revolucionit francez, me ç'rast Ramiz Alia nuk mori fare ftesë. Atje Kadare u takua me personalitete të kulturës dhe të politikës, mes të cilëve dhe me presidentin e Jugosllavisë, sllovenin Janez Dërnovshek, me të cilin bisedoi për çështjen e Kosovës. Me 22 korrik u ftua të hajë mëngjes me presidentin Miterran në pallatin presidencial francez, Elize.[82]

Rënia e komunizmit (1989-1991)Redakto

Në vitin 1989 autoritetet e caktuan zv/kryetar të Frontit Demokratik.[83] Duke shfrytëzuar famën e tij në Shqipëri dhe jashtë saj bëri deklarata gjithnjë e më të zëshme mbi domosdoshmërinë e ndryshimeve, veçanërisht në fushën e të drejtave të njeriut. Në parathënien e romanit të guximshëm Thikat (1989) nga Neshat Tozaj që denonconte shkeljet e Sigurimit, Kadare pohoi se vetëm duke pranuar dhe korrigjuar gabimet e mëparme mund të ecte Shqipëria përpara. Në shkurt 1990 Kadare kërkoi një takim me Ramiz Alinë ku i kërkoi të respektonte të drejtat e njeriut, të zbatonte reforma demokratike, reforma ekonomike dhe të hapej ndaj botës së jashtme.[84]

Në fund të tetorit të vitit 1990 u lejua të ikte për mjekim në Francë sipas një burimi,[85] sipas një tjetri e iku me vizë të rregullt për gjithë familjen e tij.[86] Ikja e tij u mirëprit nga ata që donin demokratizimin e Shqipërisë, kurse pas arratisjes u shpall tradhtar dhe Ramiz Alia kërkoi ndjekjen penale të tij. ATSH deklaroi: "Kadare dezertoi!".[69] Disa intelektualë, përkundër rrezikut që u kanosej, e përkrahën publikisht Kadarenë, të cilin autoritetet e kishin shpallur tradhëtar. Për shkak të popullaritetit të tij, autoritetet nuk gjetën përkrahje të mjaftueshme kundër tij dhe librat e tij nuk u ndaluan.[84][86] Pak ditë pas arratisjes së Kadaresë, në një konferencën kombëtare të letrarëve e artistëve të rinj në Korçë, ku morën pjesë me qindra, u përshëndet me brohorima emri i shkrimtarit, arratisja e të cilit e kishte bërë të ndaluar përmendjen e emrit të tij.[87]

Në tranzicionRedakto

Pasi la Tiranën dhe aplikoi për azil politik në Francë, mundi të ushtrojë profesionin e tij në liri të plotë. Mërgimi i tij në Paris qe i frytshëm dhe i mundësoi sukses të mëtejshëm, si në shqip ashtu edhe në frëngjisht.[88]

Pas fitores së Partisë Demokratike në vitin 1992, Kadare u kthye në Shqipëri.[89] Nga viti 1990 e më pas vepra e tij bëhet shprehja më e fuqishme e vlerave gjuhësore dhe artistike të shqipes letrare, brenda dhe jashtë vendit. Letërsia e Ismail Kadaresë pas vitit 1990 bart të njëjtat tipare thelbësore të asaj të mëparshme: frymën etnografike dhe shpërfaqjen e identitetit shqiptar, duke shtuar lirinë e autorit për të trajtuar tema që më parë nuk mund të trajtoheshin lirshëm.

Në vitin 1996 u pranua në Akademinë e shkencave sociale dhe politike në Francë, ku zëvendësoi filozofin Karl Popper. Nga viti 1994 deri 2004 shtëpia botuese franceze Fayard botoi veprën komplete të Kadaresë në frëngjisht dhe shqip. Gjatë viteve të 90-ta ai ndihmoi botimin e shumë autorëve shqiptarë në Francë, qoftë duke ua sugjeruar botuesve francezë, qoftë duke ua shkruar parathëniet. Në vitet e 90-ta Kadare loboi për Kosovën dhe përkrahu bombardimet e NATO-s kundër Serbisë.

Ndër vite ka deklaruar se ka hequr dorë nga shkrimi i poezive (1997) dhe letërsisë artistike (2011).[90]

Jeta privateRedakto

Kadare është martuar me shkrimtaren, Helena Kadare, dhe kanë dy vajza. E madhja, Gresa, gjatë viteve '80 shoqërohej me bashkëmoshatarin Renato Rrapi - marrëdhënie e cila u ndërpre sipas të ëmës së Renatos - Janullës, nga familja Kadare. Po sipas Janulla Rrapit me ndërhyrjen e Kadaresë që ua la në dorë sigurimsave, familja Rrapi u dënua me 5 vjet internim në Kosovë të Madhe dhe i biri pas torturave përfundoi në spital psikiatrik dhe e lanë invalid të përjetshëm. Për këtë ngjarje, Janulla Rrapi shkroi librin Djali i ëndrrës së vrarë. Sipas Kadaresë, siç e portretizoi tek vepra Pesha e kryqit botuar në Francë pas ikjes nga Shqipëria, portretizohet si ndjekje që i bënte Sigurimi i Shtetit.[91] Sipas ish-hetuesit të çështjes, Riza Hiska, Kadare i kishte kërkuar që djali të mos arrestohej pasi i kishte dhunuar shtëpinë.[92]

Gresa mbaroi Fakultetin e Shkencave ë Natyrës, në Francë vijoi dhe kreu studimet në Universitetin e Sorbonës dhe punon si shkencëtare dhe pedagoge në Francë.[92]

E vogla, Besiana ka qenë ambasadore e përhershme e Shqipërisë në UNESCO,[93] e liruar nga detyra më 2016 u emërua ambasadore e Shqipërisë pranë Organizatës së Kombeve të Bashkuara, duke mbuluar edhe përfaqësuesen e Shqipërisë në Kubë, jo rezidente.[94]

VepraRedakto

Gjatë viteve '60 në shkrimet e kritikës zyrtare kryesisht injorohet ose përmendet rrallë, në kontrast me shkrimtarët e mëdhenj të kohës të cilët kritika i pëlqente.[95] Në vitet '60 ishte i çmuar realisht për talentin e tij nga Todi Lubonja dhe Fadil Paçrami.[96] Pas njohjes ndërkombëtare konsiderohej si shkrimtar i talentuar, por talenti i të cilit anonte kah dekadenca dhe subjektivizmi. Armiqtë e Kadaresë në organet e Sigurimit dhe garda e vjetër e Byrosë Politike e akuzonin atë vazhdimisht si "agjent i Perëndimit", që ishte njëra prej akuzave më të rrezikshme që mund të bëhej asokohe.[97]

Sipas disa studjuesve të veprës së tij, Kadare u përpoq të shkruajë letërsi normale në një vend jonormal (Shqipëria komuniste mund të krahasohej vetëm me Korenë e Veriut ose Bashkimin Sovjetik gjatë viteve '30),[98] duke e quajtur veprën e tij letërsi rezistence,[99] sfidoi realizmin socialist me realizëm subjektiv,[100] në mënyrë të jashtëzakonshme,[31] thuajse me një "disidence të heshtur".[31] Iu shmang realizmit socialist dhe censurës shtetërore përmes mjeteve alegorike, simbolike, historike dhe mitologjike.[101] Për Elsie, ai shfrytëzoi çdo rast për të sulmuar regjimin në veprat e tij nëpërmjet alegorive politike, të cilat kuptoheshin nga lexuesit e edukuar shqiptarë.[98]

Duke u njohur për këtë shmangie nga realizmi socialist veprat e tij u përkthyen dhe u pritën mirë nga kritikët dhe lexuesit anembanë botës. Ai krijoi një vepër me karakter universal por që rrënjët i ka thellë në tokën shqiptare.[102] Kadare konsiderohet nga disa si një nga shkrimtarët dhe akademikët më të shquar evropianë të shekullit të 20-të, si dhe një zë universal kundër totalitarizmit.[103] Prozën e tij e karakterizojnë përgjithësimet e gjera historiko-filozofike, subjekti i ngjeshur dhe mendimi i thellë i shprehur shpesh me anë të parabolës, mbi bazën e asociacionit apo të analogjive historike. Temë qendrore e veprave të tij është totalitarizmi, mekanizmat e tij dhe kompliciteti që e bën atë të mundur.[103]

PoeziRedakto

Vëllimi i tij i parë poetik i titulluar Frymëzime djaloshare u botua më 1954. Më pas do t'i botoheshin Ëndërrimet (1957), Shekulli im (1961),[104] Poemë blindazh (1962)[105] dhe më i çmuari Përse mendohen këto male (1964),[104] Motive me diell (1968) dhe Koha (1976). Që në vitin 1966 trajtoi në poezi temën e Kosovës,[62] ashtu edhe për Vietnamin.[106]

ProzëRedakto

Ideja e romanit Gjenerali i ushtrisë së vdekur (1963) është shpirti liridashës i popullit shqiptar. Temën e shpirtit të pamposhtur të shqiptarëve nëpër shekuj autori e trajtoi edhe në romanin Kështjella (1970). Në romanin Kronikë në gur (1971) Kadare kritikoi psikologjinë provinciale dhe traditat prapanike. Probleme të rëndësishme të historisë janë trajtuar edhe në përmbledhjet me tregime e novela Emblema e dikurshme (1977), Ura me tri harqe (1978) dhe Gjakftohtësia (1980). Ndër më të shquara të Ismail Kadaresë dhe të të gjithë letërsisë së re shqiptare është romani Pallati i ëndrrave (1981).

Ka shkruar tregime me temën e Sigurimit në revistën "Në shërbim të popullit".[25]

EseistikëRedakto

Më 1971 botoi Autobiografia e popullit në vargje, ku trajtoi poezinë dhe legjendat popullore.[85] Në sprovën Eskili, ky humbës i madh paraqet atë që vetë quan "tragjedinë shqiptare", që është ngelja anash historisë pas periudhës romake dhe bizantine. Qëndrim të cilin vijoi ta mbante edhe pas rënies së komunizmit, që çoi drejt polemikave të disafishta me akademikun Rexhep Qosja.[107] Në fund të viteve '80 do t'i bënte parathënie sprovës Ardhja e Migjenit në letërsinë shqipe botuar së pari më 1990 në mënyrë të pavarur në Prishtinë.[108]

PërkthimeRedakto

Një ndër fushat më pak të lakuara të veprimtarisë së Kadaresë janë përkthimet, hulli të cilën e nisi më 1955, kur shqipëroi poemat Lisi, Fëminija, Në pyllin afër fronit, Katjusha, Pranvera, etj. të shkrimtarit rus M. Isakovski. Autorë të tjerë të shqipëruar prej tij janë: Eskili, Heminguej, Pushkin, Majakovski, Eminescu, Gogol, Esenin, Mihallkov, Shçipaçov, Mickieviç, Buske, Sendrar, Bodler, Andrade, Vijon, Kejler, Seferis, Kavafis, Elitis, Li Bo, Du Fu, Jan Czjun, etj.[23]

RetushimeRedakto

Sipas studiueses kineze Ke Jing, ka retushuar disa nga veprat e tij. Në rastin e veprës Kështjella, vepra që përshkruante luftën kundër osmanëve është shndërruar në një betejë fetare ku janë shtuar elementët kishtarë duke e paraqitur Shqipërinë sikur ka dhënë kontribut të madh në Mesjetë për mbrojtjen e Evropës. Sipas studjueses kjo gjë nuk mund të bëhej kur ka shkruar veprën, sepse nuk mund t'i jepej aq rëndësi elementit fetar.[109][110] Konstatim i bërë edhe nga studjuesi i shkrimtarit, Shaban Sinani, që vëren se tek Nëpunësi i pallatit të ëndrrave personazhi e ka Ebu Qerimi në variantin e parë dhe Mark Alemi në variantin e dytë.[111]

Kristo Frashëri rishkrimet e veprave letrare të Kadaresë i sheh si trashëgimi të regjimit komunist, në analogji me ndryshimin e referateve që bënte Enver Hoxha sa herë që Partia e Punës e ndryshonte orientimin e politikës së jashtme të saj. Ky ndryshim i pjesëve me përmbajtje realizmin socialist për t'ia përshtatur shijeve postkomuniste do ta dëmtojë si shkrimtar, sipas Frashërit.[16]

Me ribotimin e sprovës Ardhja e Migjenit më 2015 vetë autori dha shpjegime për retushimin e saj, në dritën e rrethanave kur u shkrua dhe kur e rishkroi.[112]

Marrëdhëniet me pushtetinRedakto

Sipas mikut të tij, shkrimtarit, skenaristit dhe ish-ministrit Teodor Laço në një intervistë shprehet "Në sytë e njeriut të zakonshëm që nuk kishte qenë afër tij dhe që nuk mund t’i dinte dertet, hallet, atmosferën përgjuese që e rrethonte, Kadareja shihej si një njeri i privilegjuar."[86] Në vitet '60 i çmuar realisht për talentin e tij, e përkrahën figura të tilla si Todi Lubonja dhe Fadil Paçrami,[96][113] të cilëve kur qenë të dëbuar nga kryeqyteti dhe në përpunim nga Sigurimi, i përmend në një artikull duke i denoncuar si "anti-shqiptarë dhe kozmopolitanë" më 1974.[114] Qe deputet në Kuvendin Popullor për tri legjislatura (1970-1982).[115][116] U anëtarësua në Partinë e Punës më 1972; studjuesit shkruajnë se e bënë deputet pa e pyetur fare dhe e detyruan të futej në parti, vendime që për shkak të mungesës së lirisë, Kadare nuk mund t'i kundërshtonte pa pasur pasoja më pas.[28][49][50] Me romanin Dimri i madh, Kadaresë iu forcua pozita si shkrimtar i brendshëm partisë, por qe po ashtu romani që sipas tij e shpëtoi fizikisht.[39] Ndaj kritikave që buruan nga strukturat shtetërore, e mbrojti vetë diktatori Enver Hoxha.[117] Historiani anglez Noel Malcolm ia ka sjellur në dukje gjatë një polemike se megjithëse u "internua" me propozimin e vetë atij, vijoi të ishte deputet.[24] Komoditetet që i kishte mundësuar regjimi qenë një shtëpi e bollshme, tashmë e shndërruar në muze,[118] makinë,[25][86] dhe ka qenë ndër të paktët intelektualë që gëzonte lirinë për të udhëtuar jashtë shteti,[116][119] kur shumica e shkrimtarëve rrinin të izoluar në Shqipëri.[120] Më 1989 u emërua zv/kryetar i Frontit Demokratik, gjithnjë pa dëshirën e tij sipas studjuesve.[83]

Kristo Frashëri e përshkruan si ndër gjërat pozitive të Enver Hoxhës që i dha "mundësinë, për të mos thënë përkrahjen" bashkëqytetarit të vet nga po e njëjta lagje, natyrisht pa i mohuar talentin, që të bëhej shkrimtar i madh. Duke e parë si përkrahje edhe vënien në dispozicion të përkthyesit Jusuf Vrioni dhe se pa subvencionimin e regjimit komunist dhe lejen e diktatorit vepra e shkrimtarit nuk do t'i kalonte kufijtë.[16] Liri kjo që përshfaqej tek letërsia e udhëtimeve, që e bënte prurës dhe ofrues të perceptimit të Tjetrit fenomenologjik.[121] Sipas ish-kryeministrit Sali Berisha, Kadare ka qenë konformist në një shkallë të caktuar.[73] Kritikët e tij shkuan aq larg sa marrëdhënien që pati me regjimin komunist ta përkufizonin "diktatura Hoxha-Kadare".[122]

NderimeRedakto

Kadare është shkrimtari i vetëm shqiptar me njohje ndërkombëtare të gjerësishme[123] dhe është përkthyer në 45 gjuhë.[124] Para Kadaresë, letërsia shqipe njihej pak në botë,[125] falë tij u bë e njohur, e lexuar dhe e çmuar. Për herë të parë në historinë e vet, nëpërmjet saj letërsia shqipe është integruar në letërsinë evropiane dhe botërore, dhe përfaqësohet denjësisht në hartën e tyre.[126] Letërsia e Kadaresë ka dhënë një kontribut të çmuar në krijimin e gjuhës dhe letërsisë kombëtare.[31]

 
Pallati i Kadaresë (Pallati me kuba) në Tiranë

Është laureat i shumë çmimeve letrare kombëtare dhe ndërkombëtare. Në vitin 1992 u vlerësua me Prix Mondial Cino Del Duca. Në vitin 2005 fitoi çmimin "Man Booker Prize" i nominuar krahas nobelistëve Günter Grass, Garbiel Garcia Marquez, Kenzaburo Oe etj. Kryetari i jurisë e arsyetoi vendimin për t'i dhënë çmimin Kadaresë me fjalët: "Ismail Kadare është një shkrimtar që hedh në hartë një kulturë të tërë: historinë e saj, dëshirën, folklorin, politikën, fatkeqësitë. Ai është një shkrimtar universal me traditë rrëfimi që shkon deri tek Homeri". Në vitin 2009 u nderua me çmimin spanjoll Princi i Asturias për Artet - çmimi më i rëndësishëm letrar në vendet spanjolle, dhe një nga çmimet letrare më prestigjoze në botë. Në vitin 2010 Ismail Kadare nderohet në Itali me çmimin Lerici Pea.[127]

Në vitin 1996 Kadare u bë anëtar për jetë i Akademisë së Shkencave Morale dhe Politike në Francë. U bë anëtar i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, anëtar i Akademisë së Shkencave të Kosovës dhe nga viti 2018 anëtar i jashtëm i Akademisë së Shkencave të Malit të Zi.

Ismail Kadare është dekoruar nga institucioni i Presidentit të Republikës së Shqipërisë me Urdhrin “Nderi i Kombit” dhe nga shteti francez me urdhrat “Kryqi i Legjionit të Nderit” e “Oficer i Legjionit të Nderit”.[128][129]

Me studimin e veprës së Kadaresë janë marrë autorë të huaj në gjuhët amtare gjegjëse si Eric Faye dhe Jean-Paul Champseix në frëngjisht, Piet de Moor në hollandisht, Peter Morgan në anglisht, Bernardo Joffily në portugalisht,[1] Jose Carlos Rodrigo Breto në spanjisht,[8] dhe Ece Dillioğlu në turqisht.[130]

Mirënjohjet ndërkombëtar

Skenare filmashRedakto

Vepra mbi KadarenëRedakto

  • Anton Nikë Berisha, Vetëdëshmi të Ismail Kadaresë për letërsinë, Prishtinë, 2013;[136]
  • Eric Faye, Ismail Kadare: Promethe, porte-feu, Paris, 1991;
  • José Carlos Rodrigo Breto - Ismaíl Kadaré y la Gran Estratagema: reflejos literarios del totalitarismo (Madrid, 2015)
  • Kastriot Myftaraj, Gjyqi intelektual i Kadaresë, Prishtinë, 2008;

Piet de Moor, Een masker voor de macht. Ismail Kadare, schrijver in de dictatuur, Amsterdam, 1996;

  • Peter Morgan, Kadare: Shkrimtari dhe diktatura, 1957-1990, Londer, 2010;
  • Petraq Kolevica, Autobiografia e Ismail Kadaresë në vargje, Tiranë, 2002;[137][138]
  • Shaban Sinani, Një dosje për Kadarenë, Tiranë 2005;

Lidhje të jashtmeRedakto

ReferimetRedakto

  1. ^ a b Amouroux, Henri (28 tetor 1996). "Installation de M.Ismaïl Kadaré - Associé étranger" (PDF) (në frëngjisht). Académie des Sciences morales et politiques. fq. 7. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 17 prill 2012. Marrë më 18 shkurt 2018.
  2. ^ a b 김광일기자 (18 shtator 2000). "세계의 작가들 연쇄인터뷰… '문학의 긴급의제'점검<3> 이스마일 카다레 "저항의 열정이 내 작품 이끌어". NK Chosun (në koreanisht). Marrë më 3 janar 2021. 유럽 비평가들은 그를 “우리시대 최고의 작가 중 한 사람” 혹은 “20세기의 고전으로 남을 작가”라고 극찬을 아끼지 않는다.
  3. ^ a b c "Ismail Kadare". britannica.com (në anglisht).
  4. ^ a b "Ismail Kadare, The Art of Fiction No. 153". theparisreview.org (në anglisht). Intervistuar nga Shusha Guppy. The Paris Review nr. 147, verë 1998. 1998.
  5. ^ Morgan 2011, p. 289.
  6. ^ Morgan 2011, p. 66.
  7. ^ Apolloni 2012, p. 25.
  8. ^ a b Rodrigo Breto, Jose Carlos (2018). Ismail Kadare: La grand estratagema (në spanjisht). Barcelona: Ediciones del Subsuelo. fq. 317–318. ISBN 978-84-947802-0-2. Y que este libro sea el principio de toda una serie de ensayos que pueda cosntruir para abundar y ahondar en la obra del escritor que considero como más importante del Siglo XXI, y uno de los más importantes de la segunda mitad del Siglo XX.
  9. ^ Bajo, Ilirjana (23 qershor 2005). "Albania: Ismail Kadare, Novelist From The 'Balkan Fringe,' Receives Top Literary Award". rferl.org (në anglisht).
  10. ^ Liukkonen, Petri. "Ismail Kadare". Books and Writers (në anglisht). Finland: Kuusankoski Public Library. Arkivuar nga origjinali më 13 janar 2015. Marrë më 18 mars 2021.
  11. ^ a b c Kacza, Thomas. "Ismail Kadare – verehrt und umstritten" (PDF). schweiz-albanien.ch (në gjermanisht). Marrë më 18 mars 2021.
  12. ^ a b Pula, Besnik (2006). "Review of Arratisje nga lindja: orientalizmi shqiptar nga Naimi te Kadare [Escaping from the East: Albanian orientalism from Naim Frasheri to Kadare], by Enis Sulstarova". Albanian Journal of Politics (në anglisht). 2 (1): 77.
  13. ^ Brisku, Adrian (dhjetor 2006). "Occidentalizing the Past and Orientalizing the Present: Ismail Kadare's and President Moisiu's "European" Albanian Identity". Albanian Journal of Politics (në anglisht). 2 (2).
  14. ^ Hatibi, Ervin (2007). Përkthyer nga Egin Ceka. "Die Sonne, die im Westen aufgeht: Islam und Muslime in der Perzeption der albanischen Eliten (Bericht)". Ost-West Europäische Perspektiven (në gjermanisht) (4).
  15. ^ a b Malo, Foto (15 tetor 2018). "Gjirokastra në syrin e Kadaresë". alb-spirit.com. Marrë më 3 janar 2021.
  16. ^ a b c Frashëri, Kristo (2 tetor 2006). "Kadare ngatërron gjakmarrjen shqiptare: ku gabon shkrimtari në veprat e fundit të tij". Gazeta shqiptare. 3652: 8–9.
  17. ^ Kadare, Ismail (7 prill 2015). "Portreti i nënës, që kur erdhi nuse në derën e Kadareve". gazetadita.al. Dita. Marrë më 22 nëntor 2020.
  18. ^ Shehu, Novruz (11 gusht 2006). "Gjenealogji krijuese hoxhë Dobi, stërgjyshi poet i Kadaresë: duke gërmuar në rrënjët e shpirtit letrar të shkrimtarit të njohur". Shqip. fq. 42. Marrë më 29 tetor 2019.
  19. ^ Kadare, Shahin (29 gusht 2009). Një Kadare onkolog: [vëllai i vogël i Ismail Kadaresë]. Shekulli. - Nr. 27103. fq. 18–19.
  20. ^ Kadare, Ismail (2009). "Pesha e Kryqit". Vepra. 20. Onufri. fq. 210. ISBN 978-99943-42-99-0.
  21. ^ "Biografia, Kadare u arrestua në moshën 12-vjeç për falsifikim monedhash". Gazeta Panorama. 13 tetor 2013. Marrë më 30 shtator 2017.
  22. ^ Kulla, Ndriçim (2013). Ylli i Shkrimtarit. Tiranë: Plejad. ISBN 978-9928-4170-3-9.
  23. ^ a b Kryeziu-Shkreta, Jorina (3 shkurt 2015). "Bibliografi e veprës së Kadaresë". Gazeta Panorama.
  24. ^ a b c Malcolm, Noel (15 janar 1998). "'In the Palace of Nightmares': An Exchange". nybooks.com (në anglisht).
  25. ^ a b c Jorgaqi, Nasho (26 dhjetor 2014). "Zylyftar Ramizi deklaroi se Ismail Kadare ka qenë agjenti "Gjenerali"". cna.al. Marrë më 17 mars 2021.
  26. ^ Kadare, Ismail (30 maj 2014). Intervistuar nga Viola Isufaj. "E dashura e fakultetit si ma shpërfytyroi kolegu im në roman: ["Mjegullat e Tiranës", Ismail Kadare]". Shqiptarja.com. 125: 16–17.
  27. ^ Morgan 2011, p. 49
  28. ^ a b c d e Fayé, Éric (1993). Kadaré, Ismail (red.). Oeuvres completes (në frëngjisht). 1. Editions Fayard. fq. 10–20.
  29. ^ Morgan 2011, p. 66
  30. ^ Apolloni 2012, pp. 22.
  31. ^ a b c d e "Kadare, si shkroi letërsi i survejuar". Alpnews. Intervistuar nga Alda Bardhyli. 28 janar 2018. Marrë më 3 nëntor 2018.
  32. ^ Morgan, Peter (2010). "Ismail Kadare: Writing under Dictatorship". Arts: The Journal of the Sydney University Arts Association (në anglisht). 32: 76.
  33. ^ Kadare, Ismail (2005). "Zanafilla e "Një ditë kafenesh": një shpjegim i vështirë". Ditë kafenesh, parathënia. Tiranë: Onufri. ISBN 9789994332403.
  34. ^ Morgan 2011, p. 68
  35. ^ Morgan 2011, p. 54
  36. ^ a b c Kuçuku, Bashkim (13 gusht 2012). "Historia reale e Gjeneralit që erdhi në Shqipëri në '60". Gazeta Mapo (655). Mapo. fq. 10. Marrë më 15 shtator 2017.
  37. ^ Morgan 2011, p. 74
  38. ^ Elsie 1997, pp. 266-267.
  39. ^ a b Elsie, Robert (1997) [1995]. Histori e Letërsisë Shqiptare. Përkthyer nga Abdurrahim Myftiu. Tirana, Peja: Dukagjini. fq. 265.
  40. ^ "Kadare e përçmoi 'Dasmën', se u pëlqye nga kritika e kohës". Panorama Online. Marrë më 15 shtator 2017.
  41. ^ Helena 2011, p. 189-191
  42. ^ a b c Faye, Eric (2011). "Parathënie". Koncert në fund të dimrit. Onufri. fq. vii–xii.
  43. ^ Helena 2011, p. 189-191
  44. ^ Morgan 2011, p. 142
  45. ^ Apolloni 2012, p. 22
  46. ^ Elshani, Sadik (31 janar 2016). "Jehona e veprës së Ismail Kadaresë". Bota Sot. Marrë më 23 janar 2018. Edhe per romanin "Keshtjella", Kadare gjithashtu e merr subjektin nga historia e popullit shqiptar, qendresen dhe lufterat e popullit shqiptar nen udheheqjen e heroit tone kombetar, Gjergj Kastriot Skenderbeut. [...]Romani "Keshtjella" eshte botuar ne Paris me 1972, me titull: "Daullet e shiut".[...] "Kronike ne gur" eshte botuar ne Paris me 1973.
  47. ^ Tartari, Eriona. "Traduire sous le totalitarisme". histrad.info (në frëngjisht).
  48. ^ Istrefi, Diana (2005). "Ligjvënësit shqiptarë 1920-2005" (PDF). parlament.al. Tiranë. fq. 15–16.
  49. ^ a b « Ismaïl Kadaré: un écrivain national sur la sellette Arkivuar 24 shtator 2018 tek Wayback Machine » nga Jean-Paul Champseix në sitin Encyclopædia Universalis, marrë më 20 shkurt 2018.
  50. ^ a b Morgan 2011, p. 107
  51. ^ Morgan 2011, p. 128
  52. ^ a b Faye, Eric (2012). "Parathënie". përmbledhur nga Kadare, Ismail (red.). Dimri i vetmisë së madhe. Onufri. fq. vii–xii.
  53. ^ Morgan 2011, p. 153-157
  54. ^ Haliti, Faslli (24 tetor 2014). "Ismail Kadare është gjeni. Nuk njoh asnjë gjeni servil". respublica.al. Intervistuar nga Leonard Veizi. Marrë më 9 mars 2021.
  55. ^ Sinani 2011, p. 285
  56. ^ Sinani 2011, p. 243
  57. ^ Gjini, Kozma (5 qershor 2018). "Një burrë nga Myzeqeja". telegraf.al. Marrë më 9 mars 2021.
  58. ^ Kulla, Pëllumb (2008). "Sulmet ndaj Kadaresë". alb-club.alb. Marrë më 9 mars 2021.
  59. ^ Morgan 2011, p. 66.
  60. ^ Ukaj, Ndue (2017). "Mbi kritikët e Kadaresë". kallnori.org. Marrë më 6 shtator 2020.
  61. ^ Kaloçi, Dashnor; Gusho, Maria (25 qershor 2019). "Letra e rrallë e Lasgush Poradecit, për të bijën: Kostandinë, e shikon sa e rëndë është jeta, por ka dhe njerëz të mirë si Kadareja…". Marrë më 6 shtator 2020.
  62. ^ a b c Kraja, Mehmet (2016). "Si e ndihmoi Kadareja Kosovën në rrugë letrare dhe politike". Panorama. Marrë më 27 gusht 2020.
  63. ^ Kuçuku, Bashkim (1999). "Kryevepra e fshehur: odise kadareane". Pallati i ëndrrave. Onufri. fq. 199–200. ISBN 99927-30-31-5.
  64. ^ Röhm, Joachim. "Nachwort zum Palast der Träume" (PDF). joachim-roehm.info (në gjermanisht). Marrë më 13 shtator 2017.
  65. ^ "Procesverbali i marrjes në pyetje të Llambi Ziçishtit". Marrë më 17 shtator 2017.
  66. ^ a b c Morgan 2011, pp. 224-226.
  67. ^ Bejko 2007, pp. 26,112
  68. ^ Morgan 2011, p. 260
  69. ^ a b Qemal Lame (28 mars 2017). "Ekskluzive/Ish-kreu i Hetuesisë: Kadareja do dënohej si bashkëpunëtor i Mehmetit". Marrë më 2018-11-02.
  70. ^ Qemal Lame (25 shkurt 2014). "Kryehetuesi Qemal Lame: Sigurimi i Shtetit përgatiste dosje për arrestimin e Kadaresë". Arkivuar nga origjinali më 29 tetor 2019. Marrë më 2018-11-03.
  71. ^ Morgan 2011, p. 182
  72. ^ Bejko 2007, pp. 26
  73. ^ a b "Berisha e pranon për herë të parë: hapëm depot e armëve më '97, ja pse". Panorama Online (Intervistë). 23 mars 2017. Marrë më shtator 13, 2017.
  74. ^ Helena 2011, p. 388
  75. ^ Morgan 2011, p. 261
  76. ^ "Polovina nxjerr letrat pse s'u lejua Kadare në Kongresin e Parisit". panorama.com.al. Panorama. 28 gusht 2017.
  77. ^ Elsie, Robert (1994). "Ismail Kadare: A moonlit night" (PDF). Robert Elsie. Marrë më shtator 13, 2017.
  78. ^ Morgan 2011, p. 277-278
  79. ^ Durand, Claude (2006). "About Agamemnon's Daughter: Adapted from the Publisher's Preface to the French Edition". Agamemnon's Daughter: A Novella and Stories (në anglisht). Përkthyer nga Bellos, David. Arcade Publishing. fq. ix–xii. ISBN 978-1-559-70788-6.
  80. ^ Sinani 2011, p. 288
  81. ^ Morgan 2011, p. 288
  82. ^ Kaloçi, Dashnor (2012). ""Zoti Kadare, jam i lumtur t'iu kem pranë në festimet e 200-vjetorit të Francës"/ Letra e '89-ës e Presidentit Mitterand, që kishte ftuar 35 kryetar shtetesh dhe "harruar" Ramiz Alinë". dosja.al. Marrë më 25 gusht 2020.
  83. ^ a b Morgan 2011, p. 289
  84. ^ a b Ivo Banac (2019). Eastern Europe in Revolution (në anglisht). fq. 194–198.
  85. ^ a b Roszkowski, Wojciech; Kofman, Jan (2016). Biographical Dictionary of Central and Eastern Europe in the Twentieth Century (në anglisht). Routledge. fq. 418–419. ISBN 9781317475941.
  86. ^ a b c d Laço, Teodor (1 tetor 2012). "Kadare më tha: sakrifikohen më lehtë tre byroistë se sa unë: dy situatat kritike për Ismail Kadarenë, Pleniumi IV dhe arratisja në Francë: [raportet e shkrimtarit me regjimin]". shekulli.com.al. Intervistuar nga Leonard Veizi. Shekulli (gazetë). fq. 4–5.
  87. ^ Zogaj, Preç (2020). "Poeti dhe njeriu me zemër të bardhë". Panorama. Marrë më 6 shtator 2020.
  88. ^ Elsie, Robert (2005). Modern Albanian Literature and its reception in the english-speaking world (lecture) (PDF) (në anglisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 22 dhjetor 2019. Marrë më 1 nëntor 2018.
  89. ^ Morgan 2011, p. 292
  90. ^ "Ismail Kadare: Kam vendosur të heq dorë nga letërsia" (Intervistë). Intervistuar nga Blendi Fevziu. Koha Jonë. 2011.
  91. ^ Rrapi, Janulla (13 nëntor 2013). "Ja si e organizoi Ismail Kadare kurthin ndaj meje me sigurimsit që kishte fshehur në shtëpi". sot.com.al. Intervistuar nga Anila Dodaj. Sot (gazetë).
  92. ^ a b "Renato Rrapi u përdor për shantazh ndaj Kadaresë": Riza Hicka, ish-hetuesi i çështjes zbulon faktin". forumi.shqiperia.com. Intervistuar nga Roland Qafoku dhe Dorina Topollaj. Tirana observer. - Nr. 249, 21 tetor, 2006. 2006. fq. 2–3.
  93. ^ "A e keni ditur se vajza e Ismail Kadaresë është ambasadore e përhershme në Unesco?". gazetaexpress.com. 22 tetor 2015. Arkivuar nga origjinali më 19 qershor 2016. Marrë më 4 nëntor 2018.
  94. ^ "Vajza e Kadaresë emërohet ambasadore e Shqipërisë në OKB". zeri.info. 4 prill 2016.
  95. ^ Apolloni 2012, p. 34
  96. ^ a b Lubonja, Liri (19 qershor 2015). "Kadare prishi miqësinë me ne, do të "pastrojë" biografinë". Panorama.
  97. ^ Morgan 2011, p. 143
  98. ^ a b Robert Elsie (2005). Albanian Literature: A Short History (në anglisht). Londër: I.B.Taurus. fq. 182–183. ISBN 1-84511-031-5.
  99. ^ Jose Carlos Rodrigo Breto, Revista Ex Libris, Tiranë, 30 nëntor 2018, fq 10
  100. ^ Apolloni 2012, p. 20
  101. ^ Shatro 2016, pp. 8, 51
  102. ^ Gappy, Shusha (27 shkurt 1999). "The Books Interview: Ismail Kadare - Enver's never-never land". The Independent (në anglisht). Marrë më 30 shtator 2017.
  103. ^ a b Fundacion Princessa de Asturias (24 qershor 2009). "Ismaíl Kadare, Prince of Asturias Award Laureate for Literature" (në spanjisht). Fundacion Princessa de Asturias. Marrë më 11 korrik 2017.
  104. ^ a b Wojciech Roszkowski, Jan Kofman (2016). Biographical Dictionary of Central and Eastern Europe in the Twentieth Century (në anglisht). Routledge. fq. 418–419. ISBN 9781317475941.
  105. ^ Krasniqi, Milazim (15 prill 2017). "Realizmi Socialist, si uzinë e prodhimit të urrejtjes ideologjike". respublica.al.
  106. ^ Myftaraj 2008, pp. 7-17.
  107. ^ Morgan, Peter (2016). "The European Origin's of Albania in Ismail Kadare's The File on H". përmbledhur nga Hammond, Andrew (red.). The Novel and Europe (në anglisht). Springer. fq. 106. ISBN 9781137526274.
  108. ^ Hoti, Genc (2015). "Si e ka sjell Migjenin ne letërsine shqipe Ismail Kadare?". genchoti.com.
  109. ^ "A i retushoi Ismail Kadare veprat e tij?". tvklan.al. 22 janar 2018.
  110. ^ Jing, Ke (23 janar 2018). Intervistuar nga Valeria Dedja. "Roli i Kadaresë në identitetin shqiptar dhe retushimi i veprave të tij! (titull editorial)". Shekulli (gazetë).
  111. ^ Sinani, Shaban (2011). Etnos në epos: studim monografik. Tiranë: Naimi. fq. 123. ISBN 9789928109026.
  112. ^ "Ribotohet libri për Migjenin, Kadare: pse e kam retushuar". panorama.com.al. Panorama. 2015.
  113. ^ Peci, Admirina (24 dhjetor 2014). "Raporti fshikullues i Razi Brahimit: Si do të fundosej Kadare e Paçramin". Shqiptarja.com. Dossier.[lidhje e vdekur]
  114. ^ Demalia, Ilir (2 dhjetor 2016). "K. 101". radiandradi.com. Marrë më 17 mars 2021.
  115. ^ "Ismail Kadare" (PDF). akad.gov.al. Marrë më 9 mars 2021.
  116. ^ a b Constatine, Peter (13 mars 2021). Përkthyer nga Granit Zela. "Çfarë ka mbetur pa u thënë: Si Kadareja i shpëtoi censurës, por përvetësoi stilin që ajo i mësoi" (PDF). Ex Libris (121): 5.
  117. ^ Myftaraj 2008, pp. 60-121.
  118. ^ Vata, Ilir (9 gusht 2019). "Foto: shtëpia muze e Ismail Kadaresë pushton Le monde". ata.gov.al. Marrë më 12 mars 2021.
  119. ^ Demalia, Ilir (11 mars 2021). "I.K, koha për të fabrikuar dhe thënë të pavërteta". oranews.tv. Marrë më 13 mars 2021.
  120. ^ Elsie, Robert (1996). "Evolution and revolution in modern Albanian literature". Studies in modern Albanian literature and culture (PDF) (në anglisht). East European Monographs. fq. 22. ISBN 9780880333528.
  121. ^ Çali, Edmond (2017). "Tjetri në letrat shqiptare të realizmit socialist: letërsia e udhëtimit, poezia e angazhuar dhe kritika e angazhuar. Rasti i Ismail Kadaresë dhe Gent Arbanës". Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare (35): 603–616.
  122. ^ Röhm, Joachim (2017). "Ismail Kadare, Kurz Vorgestellt" (në gjermanisht).
  123. ^ Elsie, Robert (2001). "Albania: Countries and Cultures" [Shtetet dhe kulturat e tyre. Vol. 1. Melvin Ember & Carol R. Ember] (PDF) (në anglisht). Macmillan Library Reference. fq. 12–22. ISBN 0-02-864947-8.
  124. ^ Shatro 2016, p. 8
  125. ^ Shatro 2016, p. 7
  126. ^ Bashkim Kuçuku (2015). Kadare në gjuhët e botës. Tirana: Onufri. fq. 8-9.
  127. ^ Balkanweb: Kadare nderohet me çmimin Lerici Pea
  128. ^ "Franca nderon "Komandant" Kadarenë". Top-channel.tv. Marrë më 30 maj 2016.
  129. ^ "Décret du 31 décembre 2015 portant élévation à la dignité de grand'croix et de grand officier" (PDF). La grande chancellerie de la Légion d’honneur (në frëngjisht). Journal Officiel de la République Française. 1 janar 2016. Marrë më 30 shtator 2017.
  130. ^ Dillioğlu, Ece (qershor 2019). "İsmail Kadare'ye Göre Milli Kimlik ve Dil". Balkan (në turqisht). 1: 62–80.
  131. ^ "La Storia del Premio Internazionale "G. Bocaccio"" (në italisht).
  132. ^ "Ismail Kadare". enotes.com/ (në anglisht).
  133. ^ Kryeziu, Jorina (maj 2015). Narratori dhe narracioni në prozën e Ismail Kadaresë (PDF). Tiranë: Universiteti i Tiranës. fq. 230. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 8 dhjetor 2017. Marrë më 4 shkurt 2018.
  134. ^ Rebecca Wojno (15 janar 2015). "Albanian writer to receive Jerusalem Prize". The Times of Israel (në anglisht).
  135. ^ "Akademia e Shkencave nderon me çmimin e karrierës Kadarenë". Gazeta Shqip. 12 prill 2018. Marrë më 18 prill 2018.
  136. ^ Anton Nikë Berisha (14 prill 2017). "Mirë që iu dha çmimi Ismailit, po le të dihet edhe një e vërtetë e hidhur". atunispoetry.com.
  137. ^ Anton Nikë Berisha (29 korrik 2019). "Sa Ismail Kadare janë brenda Ismail Kadaresë?!". Sot.
  138. ^ Eshref Ymeri (14 tetor 2020). "Servilët e Kadaresë janë si fara e gramit". albaniapress.com.

BibliografiaRedakto

  • Apolloni, Ag (2012). Paradigma e Proteut. Prishtinë: OM. ISBN 9789951632041.
  • Bejko, Sadik (2007). Disidentët e rremë. Tiranë: 55. ISBN 9789994356195.
  • Kadare, Helena (2011). Kohë e pamjaftueshme. Tirana: Onufri. ISBN 978-99956-87-51-9.
  • Morgan, Peter (2011). Kadare: Shkrimtari dhe diktatura 1957-1990 (bot. 1)). Tiranë: Shtëpia Botuese "55". ISBN 978-9928-106-12-4.
  • Myftaraj, Kastriot (2008). Gjyqi intelektual i Kadaresë. Prishtinë: Buzuku. OCLC 426065024.
  • Sinani, Shaban (2011). Letërsia në totalitarizëm dhe "Dossier K". Naim Frashëri. ISBN 9789928109095.
  • Shatro, Bavjola (2016). Between(s) and Beyond(s) in Contemporary Albanian Literature. Cambridge Scholars Publishing. ISBN 9781443899970.