Letërsia shqipe shtrihet që nga Mesjeta dhe përfshin atë letërsi dhe ato tekste të shkruara në gjuhën shqipe, duke përfshirë letërsinë e shkruar sot në Shqipëri, ashtu edhe në Kosovë, Maqedoni të Veriut, Mal të Zi dhe në diasporat historike të arbëreshëve.

Dokumenti më i vjetër që ka mbijetuar është Formula e pagëzimit shkruar nga Pal Engjëlli, ipeshkvi i Durrësit më 1462.[1]

Letërsia e vjetërRedakto

Shekulli 15Redakto

 Artikulli kryesor: Letërsia e vjetër shqiptare.

Dokumentet e para të shqipes së shkruar:

  1. Formula e Pagëzimit (1462)
  2. Fjalori i Arnold Fon Harfit (1497) dhe
  3. Perikopeja e Ungjillit të Pashkës (fundi i sh. XV-fillimi sh. XVI)

Më i vjetri ndër këto tri dokumente është Formula e pagëzimit. Ajo i përket vitit 1462. Është një fjali e shkurtër: Un të pagëzonj pr`emen`t Atit e t`birit e t`shpirtit shenjt.Formula është shkruar në dialektin e veriut me shkronja latine.

Arqipeshkvi i Tivarit, Guljelm Adami shkroi një raport më 1332 në të cilin dëshmon shkrimin e gjuhës shqipe me alfabetin latin.[2]

Shekulli 16Redakto

Në fillimet e letërsisë shqiptare janë veprat e Marin Barletit (Historia e Skënderbeut, 1508) dhe të humanistëve të tjerë, të botuara latinisht.

Libri i parë shqip është Meshari (1555) i Gjon Buzukut, nga i cili njihet vetëm një kopje e cunguar që ruhet në Bibliotekën e Vatikanit. Veprës i mungojnë fletët e para, titulli dhe vendi i botimit, por supozohet se u botua në Venedik. Gjuha e veprës është gegërishtja e shekullit XVI, e shkruar me alfabetin latin të tipit gjysmë gotik. "Kemi të bëjmë pikësëpari, pohon Çabej, me një gjuhë letrare, prodhim i një zhvillimi të mëparmë të shkrimit dhe të përpunimit nga ana e këtij shkrimtari".[3]

Autorët më të rëndësishëm te arbëreshët e Italisë ishin Lekë Matrënga. Matrënga në vitin 1592 botoi vjershën e parë në gjuhën shqipe, në tetë vargje. [4]

Shekulli 17Redakto

 
Pjetër Bogdani, "Cuneus Prophetarum", Padovë, 1685.

Autorët më të rëndësishëm ishin Pjetër Budi, Frang Bardhi dhe Pjetër Bogdani.[5] Pjetër Budi në veprën "Doktrina e Krishtenë" (1618) botoi rreth 3000 vargje shqip, të cilat përbëjnë poezinë më të hershme në dialektin gegë.[6] Frang Bardhi është autor i fjalorit të parë shqiptar, të botuar në Romë më 1635, i cili përmban 5640 zëra latinisht të përkthyer shqip, plus një shtojcë me pjesë të ligjëratës, proverba dhe dialogë.[7] Andrea Bogdani është autor i gramatikës së parë të gjuhës shqipe, e cila ka humbur.[8]

Pjetër Bogdani konsiderohet babai i prozës shqipe. Në vitin 1685 botoi veprën "Çeta e profetëve" (Cuneus prophetarum) e cila merret si kryevepra e letërsisë së hershme shqiptare dhe është e para vepër me tipare të plota letrare e artistike në gjuhën shqipe. Kjo vepër mund të quhet laboratori më i madh i përpunimit të vetëdijshëm e mjeshtëror të shqipes së vjetër. Për të shprehur koncepte të vështira filozofike e teologjike në gjuhën shqipe, Bogdanit iu desh punë e madhe për të njohur e shfrytëzuar mjetet e lashta të shqipes, arsenalin e saj bashkëkohor, pasurinë leksikore dhe vlerat potenciale të gjuhës popullore. Si rezultat në penën e Bogdanit shqipja fitoi vlera të reja stili.[9][10] Në Çetën e Profetëve përveç prozës ka edhe poezi. Poezitë e Bogdanit klasifikohen në: Poezi të krijimit, poezi të sibilave dhe poezi të kushtimit. Llojit të parë i përket poezia Krijimi i Rruzullimit e cila është poezia e parë mendimtare dhe filozofike në letërsinë shqipe.[11]

Në Çetën e Profetëve është botuar edhe një poezi e poetit Luka Bogdani kushtuar kushëririt të tij Pjetër Bogdanit. Dy katrenat e parë të poezisë së Lukës himnizojnë Prizrenin, dy të tjera heroizimin duke përmendur Skënderbeun, dy krijojnë madhështinë e Bogdanit duke ngritur kultin e dijetarit, tri himnizojnë natyrën dhe mitologjinë me figuracion autentik: Zana blegtoreshë; tetë katrena portretojnë tri qytetet shqiptare: Prizrenin për trimërinë, Shkodrën, për zotëninë dhe Shkupin, për dritën e pasjen.[12]

Shekulli 18Redakto

Midis autorëve arbëreshë të këtij shekulli janë Jul Variboba, Nikollë Brankati dhe Nikollë Keta.[13] Jul Variboba botoi në Romë më 1762 poemën «Jeta e Shën Mërisë së Virgjër»(Ghiella e Shën Mëriis Virghiër), i vetmi libër shqip i shtypur në shekullin e tetëmbëdhjetë. Kjo poemë prej 4717 vargjesh, e shkruar tërësisht në dialektin e Mbuzatit i kushtohet jetës së Shën Mërisë nga lindja deri në ngjitjen në qiell. Ndërkaq, Ghiella dëshmon më shumë për një tonalitet lirizmi e balade popullore, duke përdorur Kalabrinë e Varibobës si sfond të lindjes dhe duke i shndërruar personazhet biblikë në fshatarë truplidhur kalabrezë të shekullit të tetëmbëdhjetë. Variboba nuk e ka shoqin në letërsinë e vjetër shqiptare si për ndjeshmërinë e kthjellët e të thjeshtë poetike ashtu edhe për larminë e shprehjes ritmike, ndonëse cilësia artistike e tij ka dallime të mëdha nga një varg te tjetri. Forca e 'Jetës së Shën Mërisë së Virgjër', e ndërthurur siç është me këngë popullore, qëndron madje në stilin realist e konkret, shpesh të përshkuar nga humori e naiviteti, si dhe në ngjyrimin e freskët lokal të figuracionit që i jep autori.[14][15]

Perandorinë Osmane gjatë këtij shekulli në gjuhën shqipe krijohej letërsia e poetëve të quajtur bejtexhinj si Nezimi i Beratit, Sulejman Naibi, Hasan Zyko Kamberi dhe Muhamet Kyçykun. Poetët bejtexhinj ishin nën ndikimin e fortë të kulturës orientale, të mbështetur në motivet dhe modelet e poezisë orientale, megjithatë nuk ishin të shkëputur nga trualli ku u lindën. Vepra të njohura janë Divani i Nezim Frakullës,"Erveheja" dhe "Jusufi e Zelihaja" të Muhamet Kyçykut.[16] Vepra e tyre është e stërngarkuar me leksik oriental.[17]

RomantizmiRedakto

Shekulli 19Redakto

 
Jeronim de Rada

Vepra e parë madhore e kësaj periudhe qe poema Këngët e Milosaos, e poetit arbëresh Jeronim de Rada, botuar më 1836. Gjithë veprat që do të botohen më pas deri në 1912, do ti takojnë një periudhe letrare që njihet nën emrin letërsia e Rilindjes. Kjo, është një letërsi kryesisht patriotike, me nota luftarake dhe frymëmarrje romantike. Kësaj letërsie, do t'i prijë poeti Naim Frashëri, i cili me poezinë e vet lirike dhe epike u bë poeti kombëtar i popullit shqiptar.

Proza sapo do të bënte hapat e parë si prozë publicistike, historike dhe më pak si prozë letrare. Po kështu dhe dramaturgjia do të japë veprat e para pioniere. Letërsia e re kombëtare nis afër mesit të shek. XIX lidhur me lëvizjen e gjerë për çlirimin nga sundimi I huaj dhe prandaj quhet letërsia e Rilindjes Kombëtare. Pati një drejtim iluminist e në periudhën e fundit edhe vepra realiste, në të mbisundoi romantizmi, bashkëkohës me romantizmin evropian. U lëvrua sidomos poezia, tema themelore ishte dashuria për atdheun, evokimi i të kaluarës heroike dhe lufta për çlirim kombëtar. Te arbëreshët u shquan De Rada me një varg veprash të mëdha poetike, Gavril Dara i Riu me poemën Kënga e Sprasme e Balës, Zef Skiroi me shumë poemë, si Flamuri i Arbërit (1885), Mili e Hajdhia (1890), Te dheu i huaj (1891), dhe poezi, këngë tradicionale dhe përmbledhje folklorike, Françesk Anton Santori, Zef Serembe etj.

Poeti më i rëndësishëm i kësaj periudhe ishte Naimi, autor i poemës Bagëti e Bujqësi (1886), i Historisë së Skënderbeut në vargje dhe i shumë veprave të tjera patriotike, lirike e filozofike. Vepra poetike e Naimit vuri bazat e letërsisë kombëtare dhe luajti rol të rëndësishëm në zgjimin e vetëdijes atdhetare. Naimi i këndoi mallit e dashurisë për atdhe, krenarisë kombëtare dhe të kaluarës së lavdishme të shqiptarëve.[18] Veprat në gjuhën shqipe do të fillonte t'i botonte nga viti 1886, pasi në këtë periudhë shoqëria "Drita" bleu një shtypshkronjë për të shtypur libra shqip në Bukuresht të Rumanisë.[19] Vetëm në vitin 1886 botoi në Bukuresht 6 vepra, ndër të cilat edhe poemën "Bagëti e Bujqësija".[20] [18] Në vitet e fundit të jetës do të shquhej prirja epike e Naimit.[21] Në vitin 1898 do të botonte poemën epike Istori e Skënderbeut e cila u bë një nga veprat më të lexuara gjatë Rilindjes.[22] Figura të tjera të shquara janë poeti lirik e satirik Filip Shiroka, Gavril Dara, Zef Serembe, Çajupi (Baba Tomorri, 1902), Mjeda, Asdreni, Grameno etj.

Shekulli 20Redakto

Para pavarësisëRedakto

 
Revista Albania, 1897-1909

Në fillim të shekullit 20 shfaqen fuqishëm në letërsinë shqipe shkrimtarët Andon Zako Çajupi , Faik Konica, Asdreni, dhe Gjergj Fishta.[23] Më 1902, Çajupi botoi veprën poetike Baba Tomorri. Konica nxori revistën Albania në vitet 1897-1909 dhe në faqet e saj botoi dhe komentoi autorët e brezit të tij. Në një artikull të revistës, Koncia vëren largimin e autorëve të rinj nga ideologjia kombëtare e romantizmit.[24] Në vitet 1905-1906, Gjergj Fishta botoi nëntë këngët e para të poemës epike Lahuta e Malësisë.[25]

Në dramaturgji u shqua, Fan Noli me dramën Israilitë dhe Filistinë që e botoi në vitin 1907 në Boston,[26] ndërsa Çajupi me 14 vjec dhëndër. Në dekadën e parë të shekullit 20 u botuan disa novela nga Papa Kristo Negovani, Mihal Grameno, Banush Shpataraku dhe Milto S. Gurra.[17]

Pas pavarësisëRedakto

 
Fan Noli

Me pavarësisë dhe krijimit të shtetit shqiptar, letërsia do të hynte në një periudhë të re duke lënë pas përherë e më tepër kanonet e romanticizmit. Kjo periudhë u shqua me një zhvillim të paparë të të gjitha zhanreve. Në poezi u shquan Ndre Mjeda, Asdreni, por veçanërisht Lasgush Poradeci, Fan Noli dhe Migjeni, tre poetët më të mëdhenj të kohës.[27] Ndër prozatorët janë romancierët Ndoc Nikaj, Foqion Postoli dhe Haki Stërmilli.

Menjëherë pas shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë, filluan të dalin romanet e para shqipe. Më 1913 u botuan disa romane të Ndoc Nikajt, si: Fejesa n’djep dhe Shkodra e rrethueme; ndërsa në vitin 1914, Zef Harapi botoi romanin historik Pushka e tradhtarit. Romanet e kësaj dekade janë romane me dy linja: linja patriotike dhe linja e dashurisë dhe janë më shumë romanca se romane të mirëfillta. Vitet '20 do të shquheshin me romanin satirik të pakryer të Faik Konicës, Dr. Gjilpëra (botuar në vazhdime në “Albania”, 1924-1925), ndërsa më 1924 botohet romani Lulja e kujtimit e Foqion Postolit që u priu romaneve sentimentale të dekadave pasuese.[17]

Gjergj Fishta dhe Fan Noli u shquan në poliedrizmin e tyre, që nga dramaturgjia, poezia, publicistika dhe përkthimet. Fishta u shqua si satirist ndërsa më 1937 do ta botonte të plotë epin e tij Lahuta e Malësisë, me rastin e 25 vjetorit të pavarësisë. Nga ana tjetër, në lëmin e prozës do të ndjehet një ngritje e nivelit të tregimit, e cila do të kualifikohet artistikisht nga Migjeni, Mitrush Kuteli dhe Ernest Koliqi.

Gjatë periudhës së Pavarësisë, tema patriotike nuk do të jetë më në qendër të letërsisë. Problemet e mprehta shoqërore do të trajtohen nga brezi i letrarëve realistë, ku përmendim poetin dhe prozatorin e talentuar Migjeni, i cili la gjurmë të thella dhe ndikoi në rrjedhat e letërsisë moderne shqiptare. Në këtë drejtim mund të përmendim letrarët e rinj si Petro Marko, Nonda Bulka, Dhimitër Shuteriqi, Gaspër Pali, Aleks Çaçi etj. Kulmin e realizmit social e shënojnë veprat poetike dhe prozaike të Migjenit (Vargjet e lira, 1935).

Letërsia shqipe pas Luftës së Dytë BotëroreRedakto

KosovëRedakto

 
Numri jubilar i "Jetës së Re" për 50 vjet të daljes, 1999

Letërsia shqipe në Kosovë pas Luftë së Dytë Botërore ishte vazhdimësi e traditës së mëparshme të letërsisë shqipe.[28] Jashtë Shqipërisë, shkrimtarët shqiptarë shkruan të lirë nga kufizimet e ngushta të realizmit socialist të cilat ngulfatën letërsinë në Shqipëri, megjithatë në Kosovë letërsia u ngulfat nga politika antishqiptare serbe.[10][29] Në Kosovë u shfaqën talentë të rinj në poezi si Esad Mekuli, Ali Podrimja, Azem Shkreli[10] dhe për një kohë edhe Martin Camaj.[30] Në prozë fillimisht u shfaqën Adem Demaçi dhe veçanërisht Anton Pashku,[10][31] më vonë Rexhep Qosja, Musa Ramadani, Mehmet Kraja, Eqrem Basha, etj. Në vitin 1949 në Prishtinë u themelua revista letrare Jeta e Re.[32]

Shtytje të ndjeshme zhvillimit të poezisë në fillim të viteve '50 i dhanë dy përmbledhjet poetike të Martin Camajt: «Nji fyell ndër male», (Prishtinë, 1953), dhe «Kânga e vërrinit», (Prishtinë, 1954), të cilat janë frymëzuar nga vendlindja e tij, malësia e Shqipërisë së veriut. Camaj pas pak kohe do të largohej nga Kosova për të ndjekur karrierë akademike në Itali e Gjermani.[33].Në fund të viteve ‘50, do të shfaqet brezi i “të nëntëve” i prirë nga Azem Shkreli, i cili vendosi kulme poetike në letërsinë shqipe. Këtij brezi do i bashkohej edhe Ali Podrimja i cili sapo kishte filluar të botonte krijimet e tij në faqet e revistës Jeta e Re. Në fillim të viteve '70 u shfaq një brez i ri i poetëve.[34]

Poezia shqipe e Kosovës, pas Luftës së Dytë Botërore arriti vlera universale më të avancuara në letërsinë shqipe përgjithësisht. Ajo mbështetej në përvojat dhe shkollat më cilësore universale poetike, për t’u shprehur dhe për të qenë njëkohësisht e pranishme, e pandaluar nga censura, edhe pse herë-herë ndodhte edhe ndalesa. E përbashkëta është gjuha ezopike që e kultivuan brezat e viteve '50 dhe '60. Në pjesën më të avancuar të poezisë shqipe gjatë tërë gjysmës së dytë të shekullit XX shprehej mosbesimi ndaj vlerave të proklamuara komuniste, si dhe revolta diskrete ndaj një realiteti politik antishqiptar.[35]

Në brezin e parë të prozatorëve të pasluftës ishte shkrimtari dhe disidenti Adem Demaçi (1936-2018). Demaçi do të botonte në vitin 1958 romanin etnografik Gjarpinjt e gjakut, një vepër mbi gjakmarrjen dhe po të njëjtin vit do të arrestohej për shkak të kritikave ndaj dëbimit të qindra mijë shqiptarëve në Turqi. Do t'i kalonte 28 vite nëpër burgjet jugosllave si i burgosur politik, dhe do të lirohej më 1990.[36].

Në fund të viteve '50 do të shfaqej në prozë edhe tregimtari, romancieri dhe dramaturgu eksperimental Anton Pashku (1937-1995).[37][38]. Shtypja e egër politike mbi brezin e parë të prozatorëve shqiptarë në Kosovë në fund të viteve '50 e bëri këtë të tërhiqej në vetvete dhe të krijonte një botë hermetike të vetën.[39]. Pashku është përfaqësuesi i vetëm i drejtimit letrar të modernizmit në letërsinë shqipe.[40] I solli për herë të parë publikut shqiptar teatrin absurd me dramat «Sinkopa», (Prishtinë, 1969), dhe «Gof», (Prishtinë, 1976).[41]. Më 1971 botoi romanin eksperimental «OH», i cili shënoi kthesën e madhe drejt romanit modern evropian. Në këtë vijë do të ecë romani shqiptar në letërsinë shqipe, me emrat e shquar Mehmet Kraja, Eqrem Basha, etj.[42]

Gjatë viteve ’70, u shfaq brezi i ri romancierëve, Rexhep Qosja, Mehmet Kraja, Musa Ramadani,Eqrem Basha, Teki Dervishi, etj.[43]

Kritika letrare në Kosovë gjatë viteve '70 dhe '80 shënoi një ngritje cilësore me kritikë si: Ali Aliu, Rexhep Ismajli, Ibrahim Rugova, Rexhep Qosja,Sabri Hamiti, Agim Vinca,etj. Rexhep Ismajli solli përvoja evropiane nga kjo fushë.[44] Qosja shquhet si njëri ndër kritikët letrarë më prolifikë në Ballkan.[45] Ndër veprat letraro-historike më të rëndësishme të Qosjes është Historia e letërsisë shqipe: Romantizmi, në 3 vëllime.

ShqipëriRedakto

Ndryshimi drastik politik në Shqipëri më 1945 ndërpreu lidhjet me traditat letrare para Luftës së Dytë Botërore.[46] Literatura e kësaj periudhe u zhvillua në kuadrin e realizmit socialist. Shkrimtarët shqiptarë duhej të përqëndroheshin në luftën e partizanëve për çlirimin e Shqipërisë nga Nazi-fashizmi dhe përpjekjet për ndërtimin e socializmit, dhe gjithashtu të parandalonin ndikimin e kulturës dekadente perëndimore.[47] Në lëmin e poezisë, Malëshova përmendet si "babai i letërsisë komuniste", pas tij më premtuesi qe Llazar Siliqi.[48] Me reformën agrare, Aleks Çaçi shkroi një poemë të frymëzuar "Ashtu, Myzeqe", duke i bërë vend fshatarakes së re tashmë letërsisë shqipe.[49] Me revolucionin kulturor doli në pah një tendencë e re në poezi, ku më përfaqësuesit ishin Agolli dhe Arapi.[50] Në vitet '60 u shfaq një brez i ri i poetëve: Ismail Kadare, Dritëro Agolli dhe Fatos Arapi.

Në prozë në vitet e para të pasluftës botohen romanet me temë lufte: Çlirimtarët (1952, 1955) i Dhimitër Shuteriqit, Ata nuk ishin vetëm (1952) i Sterjo Spasses, Qyteti i fundit (1960) i Petro Markos, Tri ngjyrat e kohës (1965-1972) i Ali Abdihoxhës etj.[17][51] Disa prej tyre u nderuan me çmim Republike,[52] poashtu Fatmir Gjata me novelën e Tana (1955) dhe romanin Këneta(1959).[53] Petro Marko me Hasta la Vista (1959) portretizoi përvojën e tij në Luftën civile spanjolle. Jakov Xoxa në vitin 1967, botoi romanin Lumi i vdekur.[51] Ndonëse shumë nga librat narrativ ishin në përkim me realizmin socialist, disa vepra vijuan linjën realiste të ngelur përgjysmë.[54] Në vitin 1963 botohet romani i parë antiskematik dhe shpërfillës ndaj doktrinës së realizmit socialist, Gjenerali i ushtrisë së vdekur nga Ismail Kadare, që qe një befasi e këndshme për lexuesin.[17]

Ismail Kadare u largua nga realizmin socialist[55] dhe e sfidoi për tre dekada[56] duke iu kundërvënë atij me realizëm subjektiv.[57] Vepra e tij u bë më e madhja dhe më e begata në letërsinë shqipe.[58] Pothuajse në të gjitha veprat e tij e ka sfiduar regjimin përmes një "disidence të heshtur".[57] Vepra e tij që, në përgjithësi, ka qenë në kundërshtim teorik dhe praktik me realizmin socialist, është pjesë e asaj letërsie të madhe, që u krijua dhe u botua nën censurën e tij.[59] Kadare iu shmang realizmit socialist dhe censurës shtetërore përmes mjeteve alegorike, simbolike, historike dhe mitologjike.[60] Ndonëse kushtet në të cilat ka jetuar dhe shkruar nuk ishin të krahasueshme me vendet tjera komuniste në Evropë ku kishte të paktën një shkallë të caktuar të tolerancës për disidencë, ai shfrytëzoi çdo rast për të sulmuar regjimin në veprat e tij nëpërmjet alegorive politike, të cilat kuptoheshin nga lexuesit e edukuar shqiptarë.[61] I tillë është romani antitotalitar Pallati i ëndrrave, i cili godet çdo sistem që provon të ushtrojë pushtet absolut mbi individin.[62]

Vitet '90Redakto

Kosovës më 1989 iu hoq autonomia, ndërsa më 1990 filloi represioni ndaj shqiptarëve. Azem Shkreli gjatë viteve '90 botoi dy vëllime poetike: Lirikë me shi dhe Zogj dhe gurë. "Lirikë me shi" është konsideruar një ndër majat e Shkrelit.[63] Mehmet Kraja më 1990 botoi romanin voluminoz 649 faqësh Net bizantine, në të cilin sipas albanologut Robert Elsie arriti maturinë e tij dhe është romani i tij më i mirë.[64]

Në Shqipëri pas përmbysjes së madhe të sistemit politik letërsia u çlirua nga dogma e realizmit socialist. [65] Liria në shkrim solli një dyndje veprash letrare, por vetëm pak prej tyre ishin të një niveli të pëlqyeshëm. Peshën më të madhe, sidomos në roman, e mbajtën akoma shkrimtarët që ishin dëshmuar edhe në periudhën e mëparme: Ismail Kadare, Dritëro Agolli, Fatos Kongoli, Vath Koreshi dhe Zija Çela. Gjatë viteve '90 shpërtheu K-ja e dytë shqiptare, Fatos Kongoli.[65]

Shkrimtarë si Diana Çuli, Visar Zhiti, Besnik Mustafaj, Sulejman Mato e plotë të tjerë vezulluan në këtë periudhë. Brezi i ri i shkrimtarëve solli një frymë të re realiste sidomos në poezi. Në poezi u shquan Mimoza Ahmeti, Irma Kurti, Luljeta Lleshanaku dhe ndër më të rinjtë Ervin Hatibi e Shpëtim Kelmendi. U botuan të plota veprat e autorëve të ndaluar në Shqipëri si, veprat e Gjergj Fishtës, Faik Konicës, Lasgush Poradecit, Mitrush Kutelit etj. U botuan veprat e ndaluara dhe të dënuara gjatë sundimit komunist të shkrimtarëve Petro Marko, Pjetër Arbnori, Dhimitër Xhuvani, Visar Zhiti, Fatos Lubonja, Bashkim Shehu e shumë të tjerë. U botuan veprat që censura i kishte ndaluar apo i kishte cunguar, si ato të Ismail Kadaresë.

Në Maqedoni u shqua Luan Starova.[65]

Shekulli 21Redakto

Dy dekadat e paraRedakto

Kadare mbeti prozatori kryesor shqiptar[66][67], i përkthyer në rreth 45 gjuhë të ndryshme, duke u bërë përfaqësues kryesor i letërsisë shqipe nëpër botë,[68] si dhe një ndër shkrimtarët më të rëndësishëm botërorë të shekullit XX dhe fillim shekullit XXI.[69] Me të, letërsia shqipe nga e paqenë për të huajt u bë e njohur, e lexuar dhe e çmuar. Për herë të parë në historinë e vet, nëpërmjet Kadaresë letërsia shqipe është integruar në letërsinë evropiane dhe botërore, dhe përfaqësohet denjësisht në hartën e tyre.[58] Në dekadën e parë të shekullit botoi disa romane, si: Lulet e ftohta të marsit, Pasardhësi, Çështje të marrëzisë, Darka e gabuar, Aksidenti etj.

Në prozë u shquan edhe shkrimtarë tjerë veteranë si Mehmet Kraja, Fatos Kongoli, Rexhep Qosja, Zija Çela, Bashkim Shehu, Ridvan Dibra, Agron Tufa, Musa Ramadani, etj. U shfaqën autorë të rinj si Ag Apolloni, Agron Y. Gashi,Ben Blushi, etj. Ag Apolloni u shqua në lirikë, me vëllimin Zomb dhe në dramturgji me Hamleti simbas Horacit. Në poezi Sabri Hamiti.

Vitet '20Redakto

ReferimetRedakto

  1. ^ Elsie, Robert (2005). Albanian Literature: A Short History (në anglisht). I.B.Tauris. f. 5. ISBN 9781845110314.
  2. ^ Skëndi 2015, p. 111.
  3. ^ Anamali 2002, p. 697.
  4. ^ Robert Elsie (2010). Historical Dictionary of Albania (në anglisht). Londër: Rowman & Littlefield. f. 296.
  5. ^ Anamali 2002, p. 697.
  6. ^ Elsie 2005, p. 17-23.
  7. ^ Elsie 2005, p. 24-26.
  8. ^ Elsie 2005, p. 27-30.
  9. ^ Anamali 2002, p. 700-701
  10. ^ a b c d Robert Elsie (2005). Albanian Literature: A Short History (në anglisht). I.B.Taurus. ff. 27–30. ISBN 1-84511-031-5.
  11. ^ Hamiti 1995, p. 44-45
  12. ^ Hamiti 1995, p. 46-47
  13. ^ Anamali 2002, p. 704
  14. ^ Robert Elsie (2010). Historical Dictionary of Albania (në anglisht). Londër: Rowman & Littlefield. f. 465.
  15. ^ Robert Elsie (2005). Albanian Literature: A Short History (në anglisht). I.B.Taurus. ff. 45–46. ISBN 1-84511-031-5.
  16. ^ Anamali 2002, p. 702-704
  17. ^ a b c d e Apolloni 2012, p. 15-20
  18. ^ a b Akademia 2002, p. 354
  19. ^ Akademia 2002, p. 242-243
  20. ^ Akademia 2002, p. 354
  21. ^ Qosja 1986, p. 106
  22. ^ Akademia 2002, p. 354-355
  23. ^ Hamiti 2013, p. 61
  24. ^ Hamiti 2013, p. 9,67
  25. ^ Hamiti 2013, p. 10
  26. ^ Hamiti 2013, p. 209
  27. ^ Hamiti 2013, p. 209
  28. ^ Aliu 2012, p. 5,10.
  29. ^ Aliu 2012, p. 19.
  30. ^ Pipa, Arshi (2014) [1978]. "Trilogia Albanica III: Albanian Literature: Social Perspectives" [Trilogjia Albanika III: Letërsia shqipe: Perspektiva shoqërore] (në anglisht dhe shqip). Princi. f. 172. ISBN 978-9928-4090-9-6.
  31. ^ Elsie, Robert (2010). Historical Dictionary of Kosovo (në anglisht). ff. 179–180. ISBN 978-0-8108-7483-1.
  32. ^ Elsie 2010, p. 279.
  33. ^ Robert Elsie (1995), Histori e Letërsisë Shqiptare, përktheu Abdurrahman Myftiu, Tirana & Peja: Dukagjini, 1997. fq. 308
  34. ^ Aliu 2012, p. 8-9.
  35. ^ Aliu 2012, p. 8-9.
  36. ^ Robert Elsie (1995), Histori e Letërsisë Shqiptare, përktheu Abdurrahman Myftiu, Tirana & Peja: Dukagjini, 1997. fq. 304
  37. ^ Elsie 2010, p. 211.
  38. ^ Brahaj, Manjola (2017). "PROZA E ANTON PASHKUT MES MODERNES DHE EKSPERIMENTALES' - punim doktorature" (PDF). Tiranë. ff. 5, 11–12. Marrë më 23 gusht 2020.
  39. ^ Robert Elsie (1995), Histori e Letërsisë Shqiptare, përktheu Abdurrahman Myftiu, Tirana & Peja: Dukagjini, 1997. fq. 304-305
  40. ^ Brahaj 2017, pp. 5,11.
  41. ^ Robert Elsie (1995), Histori e Letërsisë Shqiptare, përktheu Abdurrahman Myftiu, Tirana & Peja: Dukagjini, 1997. fq. 315
  42. ^ Aliu 2012, p. 19.
  43. ^ Aliu 2012, p. 9.
  44. ^ Aliu 2012, p. 10-11.
  45. ^ Elsie 2010, p. 279
  46. ^ {{harvnb|Shatro|2016|p=43}
  47. ^ Shatro 2016, p. 54
  48. ^ Pipa, Arshi (2014) [1978]. "Trilogia Albanica III: Albanian Literature: Social Perspectives" [Trilogjia Albanika III: Letërsia shqipe: Perspektiva shoqërore] (në anglisht dhe shqip). Princi. f. 165. ISBN 978-9928-4090-9-6.
  49. ^ Pipa 2014, p. 168.
  50. ^ Pipa 2014, p. 169.
  51. ^ a b Pipa 2014, p. 189.
  52. ^ Pipa 2014, p. 114.
  53. ^ Pipa 2014, p. 159.
  54. ^ Çakirtas, Önder (2017). Ideological Messaging and the Role of Political Literature. IGI Global. f. 210. ISBN 9781522523925. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  55. ^ Pipa 2014, p. 167.
  56. ^ Apolloni 2012, p. 20
  57. ^ a b Alda Bardhyli (28 janar 2018). "INTERVISTA/ Alda Bardhyli: Kadare, si shkroi letërsi i survejuar". Alpnews. Marrë më 3 nëntor 2018. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  58. ^ a b Bashkim Kuçuku (2015). Kadare në gjuhët e botës. Tirana: Onufri. f. 8-9.
  59. ^ Bashkim Kuçuku (2015). Kadare në gjuhët e botës. Tirana: Onufri. f. 18.
  60. ^ Shatro 2016, p. 8, 51
  61. ^ Elsie 2005, pp. 182–183
  62. ^ Apolloni 2012, p. 24
  63. ^ Hamiti, Sabri; Marashi, Adrian; Isufaj, Viola (2018). Letërsia 12. ff. 196–204. ISBN 978-9928-258-36-6.
  64. ^ Elsie, Robert (2010). Historical Dictionary of Kosovo (në anglisht). f. 165. ISBN 978-0-8108-7483-1.
  65. ^ a b c Aliu 2012, p. 13-17.
  66. ^ Morgan 2011, f. 66. Gabim me sfn - Nuk ka shënjestrim CITEREFMorgan2011 (Ndihmë!)
  67. ^ Apolloni 2012, f. 25.
  68. ^ Shatro 2016, f. 8.
  69. ^ Jose Carlos Rodrigo Breto (2018). Ismail Kadare: La grand estratagema (në spanjisht). Barcelona: Ediciones del Subsuelo. ff. 317–318. ISBN 978-84-947802-0-2.

BurimetRedakto

  • Anamali, Skënder; Prifti, Kristaq (2002). Historia e popullit shqiptar: vëllimi i parë. Tiranë: Toena. ISBN 9992716223.
  • Akademia e Shkencave e Shqipërisë (2002). Historia e popullit shqiptar: vëllimi i dytë. Tiranë: Toena.
  • Skëndi, Stavro (2015). The Albanian National Awakening (në anglisht). Princeton University Press. ISBN 9781400847761.
  • Elsie, Robert (2005). Albanian Literature: A Short History (në anglisht). I.B. Tauris. ISBN 978-1-84511-031-4.
  • Elsie, Robert (2010). Historical Dictionary of Albania (në anglisht). Londër: Rowman & Littlefield.
  • Shatro, Bavjola (2016). Between(s) and Beyond(s) in Contemporary Albanian Literature (në anglisht). Cambridge Scholars Publishing. ISBN 9781443899970.
  • Apolloni, Ag (2012). Paradigma e Proteut. Prishtinë: OM.
  • Rexhep Qosja (1986). Porosia e madhe: monografi mbi krijimtarinë e Naim Frashërit. Prishtinë: Rilindja.
  • Brahaj, Manjola (2017). PROZA E ANTON PASHKUT MES MODERNES DHE EKSPERIMENTALES' - punim doktorature (PDF). Tiranë. Marrë më 23 gusht 2020.
  • Krasniqi, Nysret (2016). Letërsia e Kosovës 1953-2000. Prishtinë: AIKD.
  • Aliu, Ali (2012). Kënaqësia e leximit. Prishtinë: ASHAK.
  • Hamiti, Sabri (1995). Letërsia e vjetër shqipe. Prishtinë.
  • Hamiti, Sabri (2013). Letërsia moderne shqipe. UET press. ISBN 9789995639457.