Koordinatat: 42°11′V 21°13′L / 42.19°V 21.21°L / 42.19; 21.21


Vitia është qytet dhe ndodhet në pjesën më juglindore të Kosovës, në kufirin me Maqedoninë në lindje të Ferizajit dhe jug ë komunës së Gjilanit.

Vitia
Qytet
noform
Stema_figura
Administrimi
Shteti Flamuri Kosova
Qarku Gjilani
Partia LDK
Sipërfaqja dhe popullsia
Sipërfaqja 267 km2
Popullsia 46,987 banorë
Dendësia 175,9 banorë/km2
Të dhëna të tjera
Kodi Postal 61000
Prefiksi +383 (0) 280
Faqja Zyrtare KK Viti

Pak historiRedakto

Vitia eshte nje qytet i lasht i cili eshte me tradita te vjetra. Vitia eshte kryesisht vend Bujqsor dhe njihet si regjion shum Kultivues i madh i Perimeve.Nga Feri Arifi

Vitia është një qytet shumë i lashtë. Vendbanimi i sotëm ka lëvizur pak ma poshtë nga vendi ku ishte në kohët e hershme. Kur ai vendbanim quhej Gërrm. Dhe varret ishin të kisha ku sot është uzurpuar nga sllavet më 1900. Pse vendbanimi e bëri atë lëvizje nga ato kohë të hershme, duke zbritur më poshtë, në një truall që shquhej edhe për teren moçalik, sot nuk i dimë arsyet e vërteta të lëvizjes së vendit. Vitia dokumentohet në vitin 128.” Si vendbanim ai sot paraqet qendrën komunale, qytet që sot ka shumë fshatra me tradita të vjetra që nga parahistoria. Vitia e sotme është kryesisht vend bujqësor për shkak të tokës cilësore dhe njihet si regjion që kultivon drithëra dhe perime Komuna e Vitisë shtrihet në pjesën qendrore të fushëgropës së Anamoraves së Epërme,përkatësisht të Moravës së Binçës, lumë cili kalon poshtë mureve të kalave e minierave, të cilat shtrihen nga Tanusha e Mjaku, Korbliqi, e Debelldehu. Përrenjtë që vijnë nga këto regjione bashkohen në fundin e Binçës dhe që nga aty lumi merr emrin Moravë e Binçës dhe vazhdon rrugëtimin nga Vitia. Kjo komunë shtrihet sipas koordinatave gjeografike: 42° 19 V dhe 21° 21 L. Pas okupimit të trevave shqiptare në Gadishullin Ilirik nga pushtuesit osman, sipas burimeve të ndryshme, sulltan Murati i Parë hyri këndejpari rrugës për Fushë Kosovë, ku u zhvillua beteja e vitit 1389, ndonëse me këtë betejë është spekuluar së tepërmi dhe politizuar pa kufi, pa nxjerrë asnjëherë të vërtetë e zhvillimit real të saj. Territori nga rrodhi lumi Morava më vonë, gjatë administrimit osman, u quajt Nahija e Moravës Epërme. Ky lum dikur kishte drejtimin nga qendra e Vitisë jo andej ka sot e ka rrugën. Mirëpo regjistrimi osman i vitit 1455, Vitinë si vendbanim e kishte regjistruar më 104 bashkësi (shtëpi familjare) me 18.801. Drejtues i kësaj nahije atëherë ishte Çaudar Ahmedi i Guliam Begut.” Vitia, sipas studiuesit të këtij regjioni, akademikut serb Atanasije Urosheviq, ndahej në katër lagje apo mëhallë, të cilave serbët ende i quajnë mëhallë: 1.Mëhalla e Epërme quhet edhe e Dajiqëve, që sot janë sllavë e që në sllavisht nuk ka zbërthim etimologjik me kuptim për emrin e lagjes. Emri Dajiq mund të zbërthehet vetëm përmes shqipes, ku emrit “dajë” i është shtuar sufiksi i njohur sllav,“iq”. Pjesëtarët e kësaj lagje dikur kanë qenë shqiptar ortodoksë. Dajiqët në vitin 1935 kishin 11 shtëpi, për të cilët Urosheviq thotë se“nuk u dihej prejardhja”. 2.Silivria: 2 shtëpi. Si ka mundësi dy shtëpi të janë të vjetër kurse emri të mos përkojë me sllavishten pasi që një emër i tillë haset edhe në një mëhallë të tyre në Marmara të Stambollit, e cila po ashtu quhet me këtë emër, Silivri?! Urosheviqi spekulon kur thotë se këta janë të vjetër po kush ishin. Atëherë ku janë familjet e tyre nuk dina? Këto mëhallë me nga një shtëpi janë shumë në numër. Pasi që Urusheviqi i quan “familje vendase” të vjetra, shtrohet pyetja: a ka mundësi të mbetet vetëm një shtëpi gjatë gjithë kohës nga kur ka ekzistuar Vitia, apo është kjo spekulim tipik si shumë shënime të tjera që në librin e ai e kishte për detyrë të shkruaj që janë vendas banorët ortodoks shqiptar?! Pra nga erdhën, kush janë, ku i kanë të paret e tyre këto familje… më nga një anëtar? Pse nuk tregohet e vërteta nga sllavet dhe në shkrimet sllave. A mos vallë erdhën nga qielli me një familje në vitin 1935 dhe ashtu mbeten, ku askush nga ta nuk mund të numëroj të pestin brez?! Mirëpo të gjitha familjet e ardhura nga 1912-1921 akademiku Urosheviq i cilëson si vendore. Prapë mund të pyesim: ku është familja që e kishte tokën e bejlerëve të Sllatinës që ishin në Viti, ku janë familjet e Sodovinës që ishin në qendër të Vitisë. Pra, ku shkoj familja e Miftiovite në këtë mëhallë? Si humbën shqiptaret nga 1912 ku mbeti e gjithë ajo tokë dhe nuk e dihet se nga iku familja Orllani? Pastaj, ku është sot familja Orllani nga Llapi” për të cilën nuk ka fakte se ishte nga krahina e Llapit, familje kjo që ishte në tokën e afërt më Sllatinë si bejlerë? Nga viti 1923 për te nuk dihet gjë pasi humbën pa gjurmë si familjet tjera shqiptare të besimit mysliman në Viti në vitin 1912. 2.Mëhalla e Mesme Kjo mëhallë është quajtur si familje e parë që e formoi bërthamën e fshatit. Këtë e përbëjnë lagja e tashme e quajtur (1.)Gërnqarci-Gërqarët, më 4 shtëpi. Në Viti ishin të shpërngulur nga Gërnqari sa jo kohë e largët po kush ishin këta të shpërngulur para 140 viteve. Kush janë a ishin shqiptarë– është çështje që meriton shqyrtim serioz. Deri më 1935 Gerçari kishte 11 shtëpi shqiptare nga të cilat 6 ortodokse e ndoshta shqiptare. Periqet, e kësaj lagjeje janë familja Pira apo Pera, dhe ishin shqiptar ortodoks apo katolik?! Po kush janë Kataniqët -Katanët-vendas, me emër shqip Katana, të cilës i është shtuar sufiksi “-iq” sllav. Pra. kush janë Deni-qet e shpërngulur nga Goshica para 120 viteve? Nga viti 1935 a ishin nga Komogllava e jo nga Goshica dhe a ishin këta Demët, të cilit po ashtu iu shtua sufiksi i njohur sllav Demi“-iq”? Ai sufiksi famkeq sllav “–iq” iu shtua edhe Çipllakëve, Bakinëve, etje.” edhe shumë të tjerë që janë të ardhur pas vitit 1912. Është interesant të përmenden disa emra shqip si p.sh. Burrgjin, Liskan, Pekin, Kalleja, Zuka, Dzandza nga Qifllaku, Llomba nga Kllokoti. Kush janë ata Dun-qi-qët? Sipas fjalëve të malësorëve në shqip thonin po i dunim (zdjergin) poshtë e mëposhtë delet. Sipas domethënies së emrit të lagjes del se jeta janë të zdjergy-urit nga lartësitë poshtë. 3.Putiqët apo ajo e mëhalla e rrugës, Putiq. Nuk ka kuptim në sllavisht të quhet mëhalla e Putiqve pasi si duket këta e përkthyen nga shqipja në sllavisht mëhallës Rrugës –Putiqëve. Aty ku jetojnë këto familje është shumë interesant së si i kanë mbiemrat e tyre në sllavisht: Tajini, janë 3 shtëpi dhe janë të vjetër. Shotiqi janë 3 shtëpi dhe janë të vjetër. Edhe pse ju shtua ajo mbrapashtesa Shot – iqi nuk dihet se kush ishin dhe nga janë. Interesant është se kush janë Kovaqevi –qi, tri 3 shtëpi të ardhur nga Luma e Shqipërisë,kurse e festojnë festen Nikollën. Kush janë këta shqiptare të ardhur nga Luma” e që morrin fenë nga ortodoksizmi shqiptarë.T ë gjithë, sipas Urosheviqit, janë sllave. Këta më popët rus ndërruan etninë e tyre në atë sllave, të lejuar nga Turqia më 1900, të hynë në Viti. Të gjithë të ardhurit tjerë në Viti janë kolonë të ardhur më 1912. 4.Mëhalla e magjupve apo, siç i quan Urosheviqi, cigani, këtë lagje e ndanë lumi dhe mbetet andej Moravës, nga Ramnishta ama poshtë. Pse, pra, magjupet nuk morën atë (“-iq”-in) si mbrapshtës kurse shqiptaret ortodoks po? Po përmendi disa nga emrat e tyre: Pakani, Shabini, Roklleti, Barbutovi, Denini, etj.” Qyteti i Vitisë bën pjesë në fushëgropën e Moravës së Epërme, dhe “ka një sipërfaqe prej 1078 ha 79 ari 93 metër.” “Mikrotoponimet ma karakteristike të Vitisë janë: Gërrm, Progon, Gomenica, Gerdina, Kulla e Begut, Ripçuga, Veriu, Severina, që nuk ka kuptim në serbisht Kisha të varret e vjetra. etje.” “Arat e Kishës, Lisi, Fusha e Binçes, Sheniqi, Lloqi, Guri, Lumi Korbliqit, Ruga e Kabashit.” Të gjithë këta emra u morën nga libri i Urosheviqit dhe, siç shihet, janë të përkthyer nga shqipja në sllavisht, por asnjë nga këto nuk ka kuptim në sllavishten e ardhur më 1912. Deri më 1935 ky vend njihet si fshat” edhe pse sllavet e ardhur më ortodokset shqiptar e kishin ber si qendër të vendosjes së tyre më 1912. “Më 1900 u mor leja nga turku të vijë popi Mitropoliti Dionisi, për të vizituar trevat e kësaj pjese më banor për t’i joshur banorët, që ishin lodhur nga plaçkitjet që Turqia ia kishte bërë Vitisë, Binçës, Buzavikut, Mogillës dhe kësaj popullate,” që ishte shqiptare ortodokse e jo sllave. Nga këtu filloi joshja për të ndërruar gjuhen në kisha ku mbaheshin liturgjitë me tekstet që i sillnin nga Rusia. Gjatë Luftës së Parë Ballkanike (1912), Vitia në vitin 1912 ishte shpallur komunë, ndërsa gjatë Mbretërisë Jugosllave ishte pjesë përbërëse e Banovinës së Vardarit, me qendër në Shkup. Sikurse pjesët tjera të Kosovës, edhe Vitia ishte me popullatë ortodokse shqiptare, sikundër edhe fshatrat e rrethinës. Vitia okupohet nga sllavët dhe më dhunë i detyron disa ortodoks të ndërrojnë gjuhën shqipe me atë sllave. Deri atëherë nuk flitej sllavishtja dhe nuk kishte asnjë varr sllav as në Viti e as në Binçë, Mogillë e Kllokot.Banoret ishin rajë, përkatësisht shqiptarë të varfër. Mirëpo gjatë Luftës së Dytë Botërore, Vitia okupohet prapë nga Bullgaria, që pati ndikim ngativ. Në mes të dy luftërave botërore ishte nën okupimin e Jugosllavisë (1918-1941). Gjatë kësaj luftë përkohësisht u bë pjesë e zonës okupuese bullgare, ndërsa në vjeshtë të vitit 1944 ripushtohet nga Jugosllavia komuniste. Në pikëpamje administrative Vitia ishte komunë në vete si pjesë e Qarkut të Gjilanit. Në vitin 1952 nga qarku i Gjilanit formohen tri rrethe: Gjilani, Vitia, Kamenica (Dardana). Ndërsa në vitin 1959, transformohen rrethet, kur Vitia shndërrohet në qendër komunale në vete me fshatrat të saj. Gjatë sundimit sllav shkollat shqipe hapeshin më vështërsi, bile mbylleshin, si shkolla e mesme në Kabash. Më 1968 u hap pastaj shkolla mesme në Viti. sot Vitia eshte e banuar tersisht me shqiptar dhe ka mbi 1000 shtepi. me lagje dhe banorw tw shumt

GjeografiaRedakto

Komuna e Vitise shtrihet ne pjesen qendrore te fushegropes se Anamoraves se Eperme per mes se ciles kalon Lumi Morava e Binqes. Kjo komunë shtrihet rreth koordinantav gjeografike: 42° 19 V dhe 21° 21 L.

Vitia shtrihet në pjesën qendrore të fushëgropës së Moravës së Epërme , përmes saj kalon lumi Morava e Binçës .Është e vendosur në një rrafshirë shumë pjellore, e përshtatshme për kultivimin e të gjitha bimëve bujqësore. Pas okupimit të trevave shqiptare (Kosovës) nga pushtuesit osman, treva e Vitisë ishte pjesë e Nahisë së Moravës. Në regjistrimin osman të vitit 1455 ,Vitia si vendbanim kishte 104 bashkësi (shtëpi familjare) me 18.801 . Ishte drejtues Çaudar Ahmedi i Guliam Begut. Gjatë Luftës së Parë Ballkanike (1912), sikur pjesët tjera të Kosovës, edhe Vitia me rrethinë okupohet nga Serbia, ndërsa gjatë Luftës së Parë Botërore okupohet nga Bullgaria, mandej në mes dy luftrave botrore ishte nën okupimin e Jugosllavisë (1918-1941). Gjatë Luftës së Dytë Botërore ishte pjesë e zonës okupuese Bullgare , ndërsa në vjeshtë 1944 ripushtohet nga Jugosllavia komuniste. Vitia në vitin 1912 ishte shpallur komunë, ndërsa gjatë Mbretërisë Jugosllave ishte pjesë përbërse e Banonisë së Vardarit me qendër në Shkup. Në pikpamje administrative Vitia ishte komunë në vete si pjesë e Qarkut të Gjilanit. Në vitin 1952 nga qarku i Gjilanit formohen tri rrethe: Gjilani, Vitia, Dardana.. Ndërsa në vitin 1959, kur transformohen rrethet, Vitia shndërrohet Komunë në vete. Krahas ketyre ka edhe te dhena tjera te cilat do ti permendin ne vazhdim.

EkonomiaRedakto

Ekonomia e komunës është ekonomi e një pjese rurale ku dominon ekonomia agrare. Si do që të jetë punëdhënësi më i madh në komunë është firma Klokot Bottling Plant & Spa, me 230 vende pune (në të cilën punojnë 28-të serb të Kosovës). Krahasuar me komunat e tjera të Anamoraves, ka një zhvillim mesatar ekonomik duke iu falenderuar bujqesise, tregëtisë dhe diaspores.

DemografiaRedakto

Shiko : Lista e ardhacakëve - Viti

Komuna e Vitisë sipas rezultateve preliminare te regjistrimit të popullsisë së vitit 2011 ka 11 218 banesa(shtëpi), 7 513 ekonomi familjare dhe 46 987 banorë.

KulturaRedakto

Edukimi

Para masave të dhunëshme serbe të viteve 1990-1999, komuna e Vitisë ka pasur 4 biblioteka publike me 34.528 libra. Libraria kryesore ka pasur 12.947 libra, ndërsa degët në Pozharan, Radivojcë dhe Sllatinë kanë pasur 21. 581 libra, por pas luftës së pastrimit etnik serb të gjitha bibliotekat në këtë komunë, si librat, ashtu edhe inventari dhe ndërtesat, kanë qenë dëmtuar. Për pasojë, bibliotekat janë dëmtuar dhe 15.159 libra janë shkatërruar, por ato i kanë shpëtuar shkatërrimit të plotë, që ka ndodhur në shumë komuna të tjera të Kosovës.Në dhjet vitet e fundit ne qytetin e vitis sipas perqindjes se banoreve fshati beguncë ka dal si fshati me i shkolluar.

  • Plus Televizion - Televizion Regjional (Fatos Hetemi) - drejtor gjeneral) në gjuhën shqipe
  • Elita Press - Revist - (Emrush Azemi - pronar) në gjuhën shqipe
  • Radio Iliria - Radio/TV - (Ilir Murtezi - drejtor gjeneral) në gjuhën shqipe
  • Radio Zëri i Pozheranit - Radio - (Shyqeri Halabaku - drejtor) në gjuhën shqipe
  • Radio Klokot - Radio - Nikola Stolić në gjuhën serbe

PolitikaRedakto

Shiko dhe këtëRedakto

Burim i të dhënaveRedakto

Lidhje të jashtmeRedakto



Sistemi shtetrorë në Kosovë

 
Stema e shtetit
Deklarata Kushtetuta Republika e Kosovës SHPK TMK
Gjykata Kuvendi Kryetari Qeveria Shërbimet
Komunale : Artana  · Dardana  · Deçani  · Sharri  · Drenasi  · Ferizaj*  · Fushë Kosova  · Gjakova*  · Gjilani*  · Graçanica  · Hani Elezit**  · Burimi  · Juniku  · Kaçaniku  · Klina  · Kllokoti  · Albaniku  · Lipjani  · Malisheva  · Mamusha  · Mitrovica*  · Kastrioti  · Parteshi  · Peja*  · Podujeva  · Prishtina*  · Prizreni*  · Rahoveci  · Ranillugu  · Shtërpca  · Shtime  · Skënderaj  · Theranda  · Vitia  · Vushtrria  · Zubin Potoku  · Zveçani
Rajonale : Gjakova ·  Gjilani · Mitrovica · Peja · Prizreni · Prishtina · Ferizaj