Wikipedia:Faqja kryesore/Artikulli i javës/Arkivi/2020

Artikujt e listuar më poshtë janë artikuj të shfaqur në seksionin "Artikulli i javës" gjatë gjithë vitit 2020.

Arkiva sipas viteve: 201220132014201520162017201820192020

Java 1-rë

Ismail Kadare

Ismail Kadare (lindur në Gjirokastër, më 1936) është një ndër shkrimtarët më të mëdhenj bashkëkohorë. Si shkrimtar shquhet kryesisht për prozë, por ka botuar edhe vëllime me poezi dhe ese. Nisi të shkruajë kur ishte ende i ri, fillimisht poezi, me të cilat u bë i njohur, e më pas edhe prozë, duke u bërë prozatori kryesor shqiptar. Deri më sot veprat e tij janë përkthyer në rreth 45 gjuhë të ndryshme, duke qenë kështu përfaqësues kryesor i letërsisë shqipe nëpër botë.

Në vitin 1996 Kadare u bë anëtar për jetë i Akademisë së Shkencave Morale dhe Politike në Francë. Në vitin 1992 u vlerësua me Prix Mondial Cino Del Duca; më 2005 fitoi Man Booker International Prize, më 2009 çmimin "Prince of Asturias Awards" për Artet, kurse në vitin 2015 Çmimin Jeruzalem, e më 2016 presidenti francez ia ndau titullin “Komandant i Legjionit të Nderit”. Viteve të fundit, ai e ndan kohën e tij mes Francës dhe Shqipërisë.

Kadare njihet si shkrimtar i cili në veprat e tij në mënyrë të qëllimshme u shmang nga realizmi socialist, dhe si i tillë veprat e tij u përkthyen dhe u lavdëruan nga kritikët dhe lexuesit anembanë botës. Ai krijoi një vepër me karakter universal por që rrënjët i ka thellë në tokën shqiptare. Kadare konsiderohet nga disa si një nga shkrimtarët dhe intelektualët më të shquar evropianë të shekullit të 20-të, si dhe një zë universal kundër totalitarizmit.

Lexo më tej...

Java 2-të

Struktura e një qelize shtazore

Qeliza (nga latinishtja cella, që do të thotë "dhomë e vogël") është njësia themelore strukturore, funksionale dhe biologjike e të gjithë organizmave të njohur. Një qelizë është njësia më e vogël e jetës . Qelizat shpesh quhen "blloqe ndërtimi të jetës". Studimi i qelizave quhet biologjia e qelizave, biologjia qelizore ose citologjia.

Qelizat përbëhen nga citoplazma e mbyllur brenda një membrane, e cila përmban shumë biomolekula të tilla si proteina dhe acide nukleike. Organizmat mund të klasifikohen si njëqelizorë (të përbërë nga një qelizë e vetme; për shëmbull bakteret ) ose shumëqelizore (si bimët dhe kafshët ). Numri i qelizave në bimë dhe kafshë ndryshon nga specia në specie, mendohet se njerëzit përmbajnë diku rreth 40 trilion (4 × 10 13 ) qeliza. Shumica e qelizave bimore dhe shtazore janë të dukshme vetëm nën një mikroskop, me dimensione midis 1 dhe 100   mikrometra.

Qelizat u zbuluan nga Robert Hook në 1665, i cili i quajti ato për ngjashmërinë e tyre me qelizat e banuara nga murgjit e krishterë në një manastir. Teoria e qelizave, e zhvilluar për herë të parë në 1839 nga Matthias Jakob Schleiden dhe Theodor Schwann, thotë se të gjithë organizmat janë të përbërë nga një ose më shumë qeliza, që qelizat janë njësia themelore e strukturës dhe funksionit në të gjithë organizmat e gjallë dhe se të gjitha qelizat vijnë nga para qelizat ekzistuese. Qelizat u shfaqën në Tokë të paktën 3.5 miliardë vjet më parë.


Lexo më tej...

Java 3-të

Një Acrocanthosaurus i montuar (NCSM 14345) në Muzeun e Shkencës Natyrore në Karolinën Veriore

Acrocanthosaurus (që do të thotë hardhucë me kreshta të larta) është një gjini e dinozaurëve teropodë që ekzistoi në atë që është sot Amerika Veriore gjatë epokës Aptiane dhe fillimin e epokës Albiane gjatë Kretakut të hershëm. Si gjithë gjinitë e dinozaurëve, Acrocanthosaurus përmban veç një specie, A. atokensis. Fosilet e kësaj specieje që kanë mbetur gjenden në shtetet amerikane të Oklahomës dhe Teksasit, megjithëse në Meriland janë gjetur dhëmbë që i atribuohen Acrocanthosaurus.

Acrocanthosaurus ishte një grabitqar dykëmbor. Siç e thotë edhe emri, ai është më shumë i njohur për numrin e lartë të kreshtave në shumë nga vertebrat e tij, që mbështesnin shumë muskuj mbi qafën, kurrizin dhe legenin e kafshës. Acrocanthosaurus ishte një nga teropodët më të mëdhenj, rreth 12 metra i gjatë dhe peshonte deri në 6,17 tonë. Gjurmë këmbësh të teropodëve të mëdhenj që janë gjetur në Teksas mund të kenë qenë të Acrocanthosaurusit, megjithëse nuk ka një lidhje direkte me eshtrat e mbetura prej skeletit.

Zbulimet e fundit kanë shpjeguar shumë detaje të anatomisë së tij, duke lejuar studimet e specializuara që fokusohen në strukturën e trurit të tij dhe funksionin e gjymtyrëve të përparme. Gjithsesi, ka akoma një debat rreth lidhjeve të tij evolucionare dhe disa shkencëtarë e kanë klasifikuar atë si një alosaurid, kurse disa të tjerë si një karkarodontosaurid. Acrocanthosaurusi ishte teropodi më i madh në ekosistemin e tij dhe ka mundësi të ketë qenë një grabitqar alfa që gjuante sauropodë dhe ornitopodë të mëdhenj.

Ky është një artikull i përkryer në Wikipedian shqip Lexo më tej...

Java 4-të

A e shohim se çfarë është vërtet atje? Dy fushat e figurës së shënuar A dhe B, dhe drejtkëndëshi që i lidh ato, janë të gjitha me të njëjtën hije: sytë tanë automatikisht "korrektohen" për hijen e cilindrit.

Filozofia e perceptimit ka të bëjë me natyrën e përvojës perceptuese dhe statusin e të dhënave perceptuese, në veçanti se si ato lidhen me besimet, ose dijet, ndaj botës. Çdo llogari e qartë e perceptimit kërkon një angazhim një nga një të një larmie pikëpamjesh ontologjike ose metafizike.

Filozofët dallojnë llogaritë e brendshme, të cilat supozojnë se perceptimi i objekteve dhe njohja apo besimi rreth tyre, janë aspekte të mendjes së një individi, dhe llogari të jashtme, të cilat shprehen se ato përbëjnë aspekte reale të botës së jashtme të individit. Pozicioni i realizmit naiv - — përshtypja e përditshme e objekteve fizike që përbëjnë atë që perceptohet — është në kundërshtim deri diku me shfaqjen e iluzioneve dhe halucinacioneve perceptuese dhe relativitetin e përvojës perceptuese si dhe pasqyrimeve të caktuara në shkenca. Konceptimet realiste përfshijnë fenomenalizmin dhe realizmin direkt dhe indirekt . Konceptimet anti-realiste përfshijnë idealizmin dhe skepticizmin.

Lexo më tej...

Java 5-të

Marx Reichlich: Vrasja me gurë e Shën Shtjefnit, 1506

Vrasja me gurë (latinisht lapidatio, nga lapis ‚gur‘) është një formë mijëra vjet e vjetër e ekzekutimit, e cila dëshmohet për shumë shoqëri të antikitetit.

Vrasja me gurë duket se ka qenë metoda standarde e dënimit me vdekje në Izraelin e lashtë. Përdorimi i tij vërtetohet në epokën e hershme të Krishtërimit, por gjykatat hebraike në kohët e mëvonshme përgjithësisht e shmangnin dënimet me gurë. Këto ligje kanë një rëndësi të veçantë për besimtarët konservatorë për shkak të origjinës së tyre shkrimore, megjithëse në praktikë ato kanë luajtur rol kryesisht simbolik dhe kanë tendencë të keqpërdoren.

Ajo ushtrohet deri më sot në disa vende dhe rajone të mbizotëruara nga feja islame, me vendime të organeve juridike, monarkike ose gjyqësore ose si mjet linçimi: ndër të tjera në Afganistan, provincën AçehIndonezisë, Iran, Irak, Jemen, Nigeri, Pakistan, Somali, Sudan, Arabinë Saudite dhe Emiratet e Bashkuara Arabe. Vëmendjen e opinionit ndërkombëtar tërhoqi vrasja e gurë më 2004 e tunizianes Ghofrane HaddaouiFrancë. Në Afrikë është e përhapur dhe e toleruar nga shteti vrasja me gurë sidomos për të fajësuarit për vjedhje ose për magji.

Dënimi zbatohet nga një grup njerëzish, të cilët vrasin duke e goditur me gurë në kokë dhe trup personin e ngulur në tokë deri në brez ose gjoks.

Lexo më tej...

Java 6-të

Maldini duke luajtur për Milan në 2008

Paolo Cesare Maldini (lindur më 26 qershor 1968) është një ish futbollist profesionist italian i cili luajti si mbrojtës i majtë dhe qëndër mbrojtës për klubin italian Milan dhe kombëtaren italiane. Ai konsiderohet gjerësisht si një nga mbrojtësit më të mirë të të gjitha kohërave, si dhe një nga lojtarët më të mirë të historisë. Si kapiten i Milanit dhe Italisë për shumë vite, Maldini u konsiderua një udhëheqës nga shumë futbollistë, duke fituar pseudonimin "Il Capitano" ("Kapiteni"). Ai mban rekordin për numrin e ndeshjeve të luajtura në Serie A, me plot 647. Maldini aktualisht është drejtori teknik i Milanit si dhe bashk-pronari i klubit amerikan Miami FC, që aktualisht luan në North American Soccer League (NASL).

Gjatë karrierës së tij si lojtar, Maldini i shprenzoi të 25 sezonet e karrierës së tij në Serie A me Milanin, para se të tërhiqej në vitin 2009 në moshën 41 vjeç. Ai fitoi 25 trofe me Milanin: pesë Liga Kampionesh, shtatë tituj të Serie A, një Coppa Italia, pesë Supercoppa Italiana, pesë Super Kupa Evropiane, dy Kupa Interkontinentale dhe një Kupë Bote për Klube. Gjatë viteve të tij te Milani, Maldini luajti në nivele të klasit botëror në të gjithë karrierën e tij për dy dekada e gjysëm, duke fituar çmimin e mbrojtësit më të mirë në Çmimet e Klubeve të Futbollit nga UEFA në moshën 39 vjeç, si dhe çmimin Mbrojtësi më i mirë në Serie A në vitin 2004. Pas tërheqjes së tij në përfundim të sezonit 2008–09, Milani vendosi të tërhiqte fanellën me numrin 3.

Maldini bëri debutimin e tij me Italinë në vitin 1988, duke luajtur për 14 vite para se të tërhiqej në vitin 2002 me 7 gola në 126 ndeshje, që në atë kohë ishte rekord në kombëtare. Që atëherë, rekordi i tij i ndeshjeve u thye nga Fabio Cannavaro në vitin 2009 dhe Gianluigi Buffon në vitin 2013. Ai ishte kapiten i kombëtares për tetë vite, duke luajtur plot 74 ndeshje me shiritin në krah, një rekord i cili zgjati deri në vitin 2010, kur Cannavaro dhe më pas Buffon e thyen. Me Italinë, Maldini luajti në katër edicione të Kupës së Botës dhe tre edicione të Kampionatit Evropian. Edhe pse ai nuk fitoi trofe me Italinë, ai arriti finalen e Kupës së Botës 1994 dhe Euro 2000, si dhe gjysëm-finalen e Kupës së Botës 1990 dhe Euro 1988. Ai u zgjodh në ekipin e turnamentit në të tre Kampionatet Evropian që mori pjesë, si dhe në edicionet 1990 dhe 1994 të Kupës së Botës.

Maldini u rendit i dyti mbrapa George Weah për çmimin FIFA Lojtari Botëror i Vitit1995. Ai gjithashtu u rendit i treti për Topi i Artë, një tjetër çmim prestigjoz individual, në dy raste (1994 dhe 2003). Në vitin 2002, ai i zgjodh si mbrojtës në Ekipin e Ëndërrave të FIFA Kupës së Botës, kurse dy vite më vonë u zgjodh nga PeléFIFA 100, një listë me 125 lojtarët më të mirë ndonjëherë. Maldini mbajti rekordin për numrin e ndeshjeve të zhvilluara në kompeticionet e UEFA-s, me 174, deri sa u kalua nga portieri Iker Casillas në vitin 2017. Ai është lojtari që ka luajtur më shumë ndeshje (902) në të gjitha kompeticionet me Milanin. Maldini është një nga 18 lojtarët në histori ka që luajtur më shumë se 1,000 ndeshje zyrtare si profesionist. Në vitin 2012, ai u bë pjesë e Hollit të Famës të Futbollit Italian. Babai i tij, Cesare Maldini, ka luajtur dhe ka qënë kapiten i Milanit, si dhe ka pasur një periudhë të suksesshme si trajner i kombëtares italiane nën-21; përveç kësaj, ai ka qënë trajner i Milanit dhe i kombëtares së parë në Kupën e Botës 1998.

Lexo më tej...

Java 7-të

"Interpretimi standard" i Testit Turing, në të cilin lojëtari C, hetuesi, po tenton të zbulojë se cili nga dy lojëtarët e tjerë - A ose B - është kompjuteri e cili njeriu. 

Testi Turing është një test i aftësisë së makinës për të ekspozuar sjellje inteligjente ekuivalete, ose formë që nuk dallon me atë njerëzorenAlan Turing propozoi një vlerësues njerëzor i cili do të gjykonte bisedat e gjuhës natyrore në mes të një njeriu dhe makine që është dizanjuar për të gjeneruar arsyeshmëri si të njerëzve. Vlerësuesi duhet të dijë se njëri nga biseduesit është makinë dhe duhet të dijë ta bëjë dallimin në mes tyre. Të gjithë pjesëmarrësit janë të ndarë nga njëri-tjetri. Biseda do të jetë e kufizuar vetëm në shkrime si tastiera kompjuterike dhe ekrani kështu që rezultati nuk do të varet nga aftësia e makinës për të folur. Nëse vlerësuesi nuk mund të bëjë dallimin në mes të njeriut dhe makinës atëherë thuhet se makina e ka kaluar testin. Testi nuk ka të bëjë me atë se sa përgjigjje të sakta jep makina, por sa të afërta janë ato me të njeriut. Që nga viti 1950, testi pati ndikim të madh dhe po ashtu kritika të gjerë, dhe është koncepti themelor në filozofinë e inteligjencës artificiale.

Ky është një artikull i mirë në Wikipedian shqip Lexo më tej...

Java 8-të

Pyetja

Pyetja është një fjalë e cila zakonisht shprehet si kërkesë për të dhëna, e cila pritet të jepet në formën e një përgjigje. Pyetjet pra mund të kuptohen si një lloj veprimi ilokutiv në fushën e pragmatikës ose si lloj i veçantë i propozimeve në kornizat e semantikës formale siç është semantika alternative ose semantika kureshtare. Për shembull, pyetjet retorike janë pyetje në formë, por mund të mos konsiderohen si pyetje të vërteta pasi nuk pritet të marrin përgjigje. Në të kundërt, strukturat gramatikore johetuese mund të konsiderohen pyetje si në rastin e fjalisë imperative "më trego emrin tënd".

Pyetjet mund të përdoren gjithashtu si tituj të veprave të letërsisë, artit dhe bursës. Shembuj përfshijnë tregimin e shkurtër të Leon Tolstoit Për sa tokë ka nevojë njeriu?, pikturë Dhe kur e patë për herë të fundit babanë tuaj? (William Frederick Yeames) , filmi Po në lidhje me Bobin?, dhe punën akademike Kush bëri pyetjen e parë?

Disa lloje të pyetjeve që mund të përdoren në një kontekst arsimor dhe edukativ janë renditur në Taksonomin e Bloomit të objektivave arsimore.

Lexo më tej...

Java 9-të

Pamja e piramidave të Gizës nga rrafshnalta në jug të kompleksit. Nga e majta në të djathtë, tre piramidat më të mëdha janë: Piramida e Menkaureut, Piramida e Khafreut dhe Piramida e Keopsit. Tre piramidat më të vogla përpara janë struktura dytësore të lidhura me piramidën e Menkaureut.

Piramidat më të hershme egjiptiane që njihen janë ato që gjenden në Sahara, në veriperëndim të Memfisit. Më e hershmja mes tyre është Piramida e Djoserit (e ndërtuar rreth viteve 2630 p.e.s.–2611 p.e.s.) e cila u ndërtua gjatë Dinastisë së III. Kjo piramidë dhe kompleksi i saj rrethues u projektuan nga arkitekti Imhotep dhe përgjithësisht konsiderohen si strukturat më të vjetra monumentale në botë të ndërtuara me gurë.

Ndërsa piramidat më të famshme egjiptiane janë ato që gjenden në Giza, në rrethinat e Kajros. Disa nga piramidat e Gizës llogariten mes strukturave më të mëdha të ndërtuara ndonjëherë. Piramida e KeopsitGiza është piramida më e madhe egjiptiane si dhe e vetmja që mbijeton akoma nga Shtatë mrekullitë e botës së lashtë.

Që nga Periudha e Hershme Dinastike personat e fuqishëm varroseshin në struktura të ngjashme me tryezat, të njohura si mastaba. Piramida e parë egjiptiane e dokumentuar historikisht i është atribuar Imhotepit, arkitekti që projektoi atë që egjiptologët besojnë se ishte një varr për faraonin Djoser. Imhotepi vlerësohet si i pari që konceptoi nocionin e mbivendosjes së mastabave njëra mbi tjetrën, duke krijuar një ndërtesë të përbërë nga një numër "shtresash të shkallëzuara" që zvogëloheshin duke ju afruar kreut. Rezultati ishte Piramida e Shkallëzuar e Djoserit, që u projektua për të shërbyer si një shkallë nëpërmjet të cilës shpirti i faraonit të vdekur mund të ngjitej në qiell. Rëndësia e arritjes së Imhotepit qe e tillë që ai u hyjnizua nga egjiptianët e mëpasëm.

Lexo më tej...

Java 10-të

Gimnaziumi në Cirene

Arsimi në Greqinë e lashtë kishte një traditë homerike dhe aristokratike ndërsa ishte "demokratizuar" shumë sidomos në shekullin V p.e.s. pjesërisht si rezultat edhe i ndikimit nga sofistët, Platoni dhe Isokrati. Më vonë, në periudhën helenistike të Greqisë antike, arsimi në gjimnaze konsiderohej si një kusht themelor për pjesëmarrje në kulturën greke.

Vlera e edukimit fizik për grekët dhe romakët e lashtë ka qenë historikisht unike. Në Greqinë e lashtë kishte dy forma themelore të arsimit: formal dhe joformal. Arsimi formal arrihej përmes frekuentimit të një shkollë publike ose nga një mësues privat. Arsimi joformal arrihej nga një mësues i papaguar dhe zakonisht bëhej në një mjedis jo publik. Asokohe arsimi ishte një element përbërës dhe thelbësor i identitetit të një personi.

Arsimi dhe edukimi formal grek ishte kryesisht për meshkuj por jo edhe për skllevërit. Në disa polise, u miratuan edhe ligje për të ndaluar arsimimin e skllevërve. Spartanët gjithashtu mësonin edhe muzikën dhe vallëzimin, por vetëm me qëllim të forcimit të manovrimit të tyre si ushtarë.

Lexo më tej...

Java 11-të

Johnson në vitin 1983

Katherine Johnson (lindur Creola Katherine Coleman ; 26 gusht 1918 - 24 shkurt 2020), e njohur edhe si Katherine Goble, ishte një matematikane amerikane, llogaritjet e të cilës për mekanikën orbitale, si një punonjëse e NASA - s ishin të rëndësishme për suksesin e ekuipazhit të parë dhe të mëvonshëm te fluturimeve hapësinore amerikane.Gjate karrirës së saj 35-vjeçare në NASA dhe paraardhësit e saj, ajo fitoi reputacion për zotërimin e llogaritjeve komplekse manuale dhe ndihmoi nismën për përdorimin e kompjuterave për të kryer punë. Agjensia hapësinore vuri në dukje "rolin e saj historik si një nga gratë e para afrikano-amerikane që punoi si shkencëtare e NASA".

Nga 1958 deri në daljen në pension e saj në 1986, Johnson punoi si një teknolog hapësinore, duke lëvizur gjatë karrierës së saj në Degën e Kontrollit të Hapësirës. Ajo llogariti trajektoren ne datën 5 Maj, 1961 të fluturimit hapësinor të Alan Shepard, i pari amerikan në hapësirë. Ajo gjithashtu llogariti dritaren e fillimit për misionin e tij në Mërkur në vitin 1961. Ajo ndërtoi tabelat e navigimit rezervë për astronautët në rast të dështimeve elektronike. Kur NASA përdori kompjuterët elektronikë për herë të parë për të llogaritur orbitën e John Glenn rreth Tokës, zyrtarët i kërkuan Johnsono-it të verifikojë numrat e kompjuterit; Glenn e kishte kërkuar atë posaçërisht dhe nuk kishte pranuar të fluturonte nëse Johnson nuk i vërtetonte llogaritjet.

Biograf.com thotë se këto ishin "llogaritje shumë më të vështira, për të dhënë llogari për tërheqjet gravitacionale të trupave qiellorë". Autori Margot Lee Shetterly deklaroi, "Kështu që astronauti që u bë hero, shikoi këtë grua të zezë nga Jugu ende i ndarë në atë kohë, si një nga pjesët kryesore për të siguruar që misioni i tij do të ishte një sukses". Ajo shtoi se, në një kohë kur llogaritja ishte "punë e grave" dhe inxhinieria u lihej burrave, "me të vërtetë ka të bëjë me faktin qe nderkohe koha kalonte ne nje njefare menyre nuk po vleresonim punën që bëhej nga gratë, sado e nevojshme te kete qene, me aq sa mundeshim. Dhe ja lamë ne dorë historisë që të jepte këndvështrimin e saj.

Lexo më tej...

Java 12-të

Novel Coronavirus SARS-CoV-2.jpg

Sëmundja koronavirus 2019 (COVID-19) është një sëmundje infektive e shkaktuar nga sindromi i rëndë akut i frymëmarrjes koronavirus 2 (SARS-CoV-2). Sëmundja është përhapur globalisht që nga viti 2019, duke rezultuar në pandeminë e koronavirusit 2019-2020. Simptomat e zakonshme përfshijnë ethe, kollë dhe gulçim. Dhimbja e muskujve, prodhimi i pështymës dhe dhimbja e fytit janë simptoma më pak të zakonshme. Ndërsa shumica e rasteve rezultojnë në simptoma të buta, disa përparojnë në pneumoni dhe dështim shumë-organesh. Vdekjet për një numër të rasteve të diagnostikuara vlerësohen në mes 1% dhe 5% por ndryshojnë sipas moshës dhe kushteve të tjera shëndetësore.

Infeksioni përhapet nga një person tek të tjerët përmes spërkalave të frymëmarrjes, që shpesh prodhohen gjatë kollitjes dhe teshtitjes. Koha nga ekspozimi deri në fillimin e simptomave është përgjithësisht midis 2 dhe 14 ditë, me një mesatare prej 5 ditësh. Metoda standarde e diagnozës është me anë të reaksionit të zinxhirit të polimerazës me transkriptim të kundërt (rRT-PCR) nga një shtupë nazofaringeale ose pllaka e fytit. Infeksioni gjithashtu mund të diagnostikohet nga një kombinim i simptomave, faktorëve të rrezikut dhe një skanimi i gjoksit që tregon veçoritë e pneumonisë.

Masat e rekomanduara për të parandaluar sëmundjen përfshijnë larjen e shpeshtë të duarve, ruajtjen e distancës nga njerëzit e tjerë dhe mos prekjen e fytyrës së dikujt. Përdorimi i maskave rekomandohet për ata që dyshojnë se kanë virusin dhe kujdestarët e tyre por jo për publikun e gjerë. Nuk ka asnjë vaksinë ose trajtim specifik antiviral për COVID-19; menaxhimi përfshin trajtimin e simptomave, kujdesin mbështetës dhe masat eksperimentale.

Organizata Botërore e Shëndetit (OBSH) ka shpallur shpërthimin e koronavirusit 2019-2020 një pandemi dhe një Urgjencë e Shëndetit Publik të Shqetësimit Ndërkombëtar (PHEIC). Dëshmi e transmetimit lokal të sëmundjes është gjetur në shumë vende në të gjashtë rajonet e OBSH-së.

Lexo më tej...

Java 13-të

SARS-CoV-2 without background.png

Koronaviruset janë një grup i viruseve të lidhur që shkaktojnë sëmundje te gjitarët dhe zogjtë . Tek njerëzit, koronaviruset shkaktojnë infeksione të traktit respirator që mund të jenë të butë, siç janë disa raste të ftohjes së zakonshme (ndër shkaqe të tjera të mundshme, rinovirus kryesisht), dhe të tjerë që mund të jenë vdekjeprurës, siç janë SARS, MERS, dhe COVID-19 . Simptomat në speciet e tjera ndryshojnë: tek pulat, ato shkaktojnë një sëmundje të traktit të sipërm të frymëmarrjes, ndërsa tek lopët dhe derrat ato shkaktojnë diarre . Ende nuk ka vaksinë ose ilaçe antivirale për të parandaluar ose trajtuar infeksione të koronaviruseve njerëzore.

Koronaviruset përbëjnë nënfamiljen Orthocoronavirinae, në familjen Koronaviridae, porosisin Nidovirales dhe fushën e Riboviria . Ato janë viruse të mbështjellura me një gjenom të ARN me një fije pozitive me sens pozitiv dhe një nukleokapsid të simetrisë helikale. Madhësia e gjenomit të koronavirusëve varion nga afërsisht 27 deri në 34 kilobaza, më e madhja midis viruseve të njohura të ARN-së . Emri koronavirus rrjedh nga korona latine, që do të thotë "kurorë" ose "halo", e cila i referohet pamjes karakteristike që të kujton një kurorë ose një koronë diellore rreth virioneve (grimcat e virusit) kur shikohet nën mikroskopinë elektronike të transmetimit dy-dimensionale, dmth . për shkak të mbulimit të sipërfaqes në thumba proteina në formë klubi.

Lexo më tej...

Java 14-të

Akropoli i Athinës, parë nga Kodra e Muzave

Akropoli i Athinës është një qytet-kështjellë i lashtë i vendosur në një ngritje shkëmbore mbi qytetin e Athinës dhe përmban rrënojat e disa ndërtesave antike me rëndësi të madhe arkitekturore dhe historike, ku më e famshmja është Partenoni . Fjala akropol e ka origjinën nga fjalët Greke ἄκρον ( akron, "pika më e lartë, ekstremiteti") dhe πόλις ( polis, "qytet"). Megjithëse termi akropol është i përgjithshëm dhe ka shumë akropole të tjera në Greqi, rëndësia e Akropolit të Athinës është i madh saqë ai njihet zakonisht si "Akropoli" pa specifikim të mëtjeshëm. Gjatë kohërave antike njihej edhe më mirë si Cecropia, sipas njeriut-gjarprit legjendar, Cecrops, mbreti i parë i supozuar Athinas.

Ndërsa ka të dhëna se kodra ishte e banuar qysh në mijëvjecarin e katërt p.e.s, ishte Perikliu (rreth 495–429 p.e.s) në shekullin e pestë para Krishtit, i cili koordinoi ndërtimin e tanishëm më të rëndësishëm të sitit, duke përfshirë Parthenonin, Propilaja, Erekteionin dhe Tempulli i Athinës Nike. Parthenoni dhe ndërtesat e tjera u dëmtuan rëndë gjatë rrethimit të vitit 1687 nga Venecianët gjatë Luftës së Moresë kur baruti që ruhej në Parthenon u godit nga një top dhe shpërtheu.

Lexo më tej...

Java 15-të

Një imazh i mikroskopit elektronik skanues të një neutrofile të vetme (të verdhë), që përfshinë bakteret antraksi antraks (portokalli)

Sistemi imunitar është një sistem mbrojtës dhe pritës që përfshin shumë struktura dhe procese biologjike brenda një organizmi që mbron nga sëmundjet . Për të funksionuar si duhet, një sistem imunitar duhet të zbulojë një larmi agjentësh, të njohur si patogjenë, nga viruset te krimbat parazitare, dhe t'i dallojë ato nga indet e shëndetshme të organizmit. Në shumë specie, ekzistojnë dy nënsisteme kryesore të sistemit imunitar: sistemi imunitar i lindur dhe sistemi imun adaptiv . Të dy nënsistemet përdorin imunitetin humoral dhe imunitetin e ndërmjetësuar nga qelizat për të kryer funksionet e tyre. Tek njerëzit, pengesa gjaku-truri, pengesa e lëngut cerebrospinal të gjakut dhe pengesat e ngjashme me lëngun-tru ndan sistemin imunitar periferik nga sistemi neuroimmun, i cili mbron trurin .

Patogjenët mund të evoluojnë dhe përshtaten me shpejtësi, dhe në këtë mënyrë shmangin zbulimin dhe neutralizimin nga sistemi imunitar; megjithatë, mekanizmat e shumëfishtë mbrojtës kanë evoluar gjithashtu për të njohur dhe neutralizuar patogjenët. Edhe organizmat e thjeshtë njëqelizorë të tillë si bakteret posedojnë një sistem imunitar rudimentar në formën e enzimave që mbrojnë nga infeksionet bakteriofage . Mekanizmat e tjerë themelorë të imunitetit evoluan në eukariotët e lashtë dhe mbeten në pasardhësit e tyre modernë, siç janë bimët dhe jovertebrorët. Këto mekanizma përfshijnë fagocitozën, peptidet antimikrobikë të quajtur defensins, dhe sistemin plotësues . Vertebrorët e nofullave, përfshirë njerëzit, kanë mekanizma mbrojtës edhe më të sofistikuar, duke përfshirë aftësinë për t'u përshtatur me kalimin e kohës për të njohur patogjene specifikë në mënyrë më efikase. Imuniteti adaptues (ose i fituar) krijon memorje imunologjike pas një reagimi fillestar ndaj një patogjeni specifik, duke çuar në një përgjigje të zgjeruar ndaj takimeve pasuese me të njëjtin patogjen. Ky proces i imunitetit të fituar është baza e vaksinimit.

Lexo më tej...

Java 16-të

Pamje e plotë, skematike e sistemit të frymëmarrjes njerëzore me pjesët dhe funksionet e tyre

Sistemi i frymëmarrjes (gjithashtu aparati i frymëmarrjes, sistemi i ventilimit ) është një sistem biologjik i përbërë nga organe dhe struktura specifike që përdoren për shkëmbimin e gazitkafshë dhe bimë . Anatomia dhe fiziologjia që e bëjnë këtë të ndryshojë shumë, në varësi të madhësisë së organizmit, mjedisit në të cilin jeton dhe historisë së tij evolucionare. Në kafshët tokësore sipërfaqja e frymëmarrjes është e brendshme si veshje e mushkërive. Shkëmbimi i gazit në mushkëri ndodh në miliona qese të vogla ajri të quajtura alveole në gjitarë dhe zvarranikë, por atria tek zogjtë. Këto qese mikroskopike ajri kanë një furnizim shumë të pasur me gjak, duke sjellë kështu ajrin në kontakt të ngushtë me gjakun.Këto qese ajri komunikojnë me mjedisin e jashtëm përmes një sistemi të rrugëve të frymëmarrjes, ose tubave të uritur, nga të cilët më i madhi është trachea, e cila degëzohet në mes të gjoksit në dy bronket kryesore. Këto hyjnë në mushkëri, ku ato degëzohen në bronke të ngushta graduale të mesme dhe terciare që degëzohen në tuba të shumta më të vogla, bronkiolet . Tek zogjtë bronkiolet quhen parabronchi . Ajo është bronkit, ose parabronchi që zakonisht të hapura në mikroskopike alveole në gjitarët dhe atria në zogj. Ajri duhet të pompohet nga mjedisi në alveole ose atri nga procesi i frymëmarrjes i cili përfshin muskujt e frymëmarrjes .

Në shumicën e peshqve, dhe në një numër të kafshëve të tjera ujore (si vertebrorët ashtu edhe jovertebrorët ), sistemi i frymëmarrjes përbëhet nga gusha, të cilët janë ose organe pjesërisht ose plotësisht të jashtme, të lara në mjedisin me ujë. Ky ujë rrjedh mbi gusha me një larmi mjetesh aktive ose pasive. Shkëmbimi i gazit zhvillohet në gushë të cilat përbëhen nga fije të holla ose shumë të sheshta filamente dhe lammelae që ekspozojnë një zonë shumë të madhe sipërfaqeje të shumë vaskualizuar të indeve në ujë.

Lexo më tej...

Java 17-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 18-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 19-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 20-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 21-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 22-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 23-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 24-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 25-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 26-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 27-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 28-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 29-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 30-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 31-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 32-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 33-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 34-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 35-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 36-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 37-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 38-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 39-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 40-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 41-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 42-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 43-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 44-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 45-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 46-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 47-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 48-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 49-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 50-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 51-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 52-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 53-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 54-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.